Bu gün qlobal miqyasda ciddi problemə çevrilən məsələlərdən biri də içməli su ilə bağlı problemlərin daha da kəskinləşməsidir. Hesablamalara görə, hazırda dünya əhalisinin 40%-dən çoxu içməli su problemi ilə üzləşir. Bu problemin qabarmasında iqlim dəyişmələri, insan fəaliyyəti ilə şirin su ekosistemlərinin çirklənməsi, əhali artımına müvafiq olaraq urbanizasiyanın və əkin sahələrinin sürətlə genişlənməsi və bu qəbildən olan məsələlər əsas rol oynayır.
Qeyd edək ki, Azərbaycan da şirin su çatışmazlığı ilə üzləşən ölkələr sırasına daxildir. Son illərdə yağıntıların azalması, orta illik temperaturun yüksəlməsi su ehtiyatlarının azalmasına, quraqlığa səbəb olur və bütün bunlar ölkəmizdə də əhalinin içməli su təchizatına, eyni zamanda aqrar sektorun suvarma suyu ilə təminatına təsir göstərir. Bundan başqa, Azərbaycanda son onilliklərdə bir sıra su mənbələri tikililərin altında qalıb, bu göstərici 1990-cı illə müqayisədə 2,6 dəfə böyüyüb. Burada qeyd edək ki, Cənubi Qafqazda şirin su resurslarının cəmi 10 faizi bizim Azərbaycanın payına düşür. Belə bir vəziyyətdə bu yaxınlarda “Azərsu” ASC-də sudan səmərəli və qənaətlə istifadə edilməsinə, bu sahədə təhlillərin aparılmasına dair xüsusi iclas keçirildiyi bildirilir. Qurumdan açıqlamalara görə, təhlil və araşdırmalar aparılaraq qərar verilib ki, itkilər olan ərazilərdə suyun verilməsi qrafikində dəyişiklik olunsun, ona qənaət edilsin. Sosial şəbəkələrdə də Bakının bəzi rayonlarında artıq suyun müəyyən saatlarda verildiyi yazılır. Rəsmi məlumata görə, ümumilikdə abonentlərin 81.7 faizi fasiləsiz içməli su ilə təmin edilir. “Azərsu” ASC-dən bildirilib ki, fevralın əvvəlindən Bakıətrafı ərazilərə içməli su yeni qrafiklə verilməyə başlayıb: “Bu ilin payız və qış mövsümündə Azərbaycanda yağıntıların miqdarı ötən illə müqayisədə təxminən iki dəfə az olub. Bakının su təchizatının 50 faizindən çoxu Ceyranbatanın mənbəyi hesabına təmin olunur. Ceyranbatan gölü də Taxtakörpü anbarından qidalanır. Taxtakörpü su anbarında 50 milyon kubmetr su ehtiyatı qalmasına görə suyun verilişində qənaət rejimi tətbiq olunur”. Xatırladılıb ki, hələ 2020-ci ildə prezident İlham Əliyev “Su ehtiyatlarından səmərəli istifadənin təmin edilməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” sərəncam imzalayıb. “Bu sərəncama əsasən komissiya yaradılıb. Komissiyanın son səfəri şimal bölgəsinə olub. Məlum olub ki, Samur çayında sululuq iki dəfə azalıb, Taxtakörpü su anbarında isə ötən illə müqayisədə 3.5 dəfə su azalıb. Ona görə də komissiyanın iclasında qərar verilib ki, mənbələrdən götürülən su həcmi azaldılsın”. Qurumdan vurğulanıb ki, Bakının Suraxanı, Sabunçu, Binəqədi rayonları, Abşeron və digər ətraf ərazilərdə qrafikə görə 24 saat su verilirdisə, gecə saatlarında məhdudiyyətlər olacaq: “14 saat su verilirdisə, bu, 10 saata salınacaq. Hansı ərazidə su 12 saat verilirsə, bu, 8 saata salınacaq”. Sosial Strateji Tədqiqatlar və Analitik Araşdırmalar Birliyinin rəhbəri İlqar Hüseynli məsələ ilə bağlı “Azadlıq” radiosuna bildirib ki, BMT dünyada qlobal su böhranı ilə bağlı hesabat hazırlayıb: “Həmin hesabata görə, 2030-cu ilə qədər dünyanın ciddi su problemi ilə üzləşəcəyi proqnozlaşdırılır və ən çox su problemindən əziyyət çəkən ölkələrin sırasında Azərbaycanın da adı var”. Ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycanın böyük su mənbələri üzərində çox ciddi narahatlıqlar var: “Bakı şəhərinin böyük bir hissəsi Kür suyu ilə təmin edilir. Kür çayında suyun azalması, Kürün deltasının son dərəcədə çirklənməsi öz rolunu oynamaqdadır”.
O qeyd edib ki, Bakı şəhərinin digər hissələri Ceyranbatan su hövzəsindən, Bakı-Oğuz-Qəbələ su kəməri və köhnə Şollar su sistemi vasitəsilə su ilə təmin edilir: “Şollar və Oğuz-Qəbələ su kəmərinin su mənbəyində su ehtiyatların azalması ciddi şəkildə müşahidə olunur, amma, hələlik, Ceyranbatan su hövzəsində ehtiyatlarımız var”. İ.Hüseynlinin fikrincə, Bakıda su təchizatı ilə bağlı problemin kökündə dayanan məsələ qeyri-proporsional və hesablanmamış urbanizasiyadır: “Bundan öncə Bakı şəhərində bu qədər insan məskunlaşmamışdı. Əgər əvvəl su sistemlərimiz 2 milyonluq şəhər üçün nəzərdə tutulmuşdusa, artıq Bakı və Bakıətrafı kəndlərində əhalinin sayı əhəmiyyətli dərəcədə artıb”. Ekspert suyun bahalaşacağını da istisna etmir: “Suyumuz çatmır”, “suya qənaət” fikirləri səslənir və dalınca da qiymətin artırılması ola bilər". Hələlik Tarif Şurası bu məsələnin gündəmdə olmadığını bildirir. Xatırladaq ki, Azərbaycanda su sonuncu dəfə 2021-ci il fevralın 1-dən bahalaşıb. Onda su iki dəfə bahalaşmışdı. Hazırda suyun 1 tonu 1 manatdır. İndilikdə isə, ekspertlərə görə, su ehtiyatlarından səmərəli istifadə ilə bağlı problemlər əsasən iqtisadi sahədə islahatlarla daha çox əlaqədardır. Məsələn, kənd təsərrüfatında əkinçiliyin strukturu su ehtiyatlarına uyğunlaşdırılmalıdır. Daha çox su tələb edən əkin sahələrinin miqdarı stimullaşdırılmalıdır. Suya az tələbatı olan yeni sortlar əldə etməklə onların sahəsini artırmaq lazımdır. Su ehtiyatları ilə sudan istifadəçilər arasında münasibətlərin kökündən dəyişdirilməsi ilə müasir su idarəçiliyinin tətbiq edilməsi vacibdir. Suvarma əkinçiliyi tətbiq edilən yeni sahələrin coğrafi cəhətdən kompleks öyrənilməsi əsasında mənimsənilməsi və suvarma normasının ekoloji tələblərə uyğunluğu və iqtisadi səmərəsi hesablanmalıdır. Amma bir məsələ də var ki, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə mövcud su ehtiyatları Azərbaycana bu sahədə əlavə imkanlar qazandırır.
Tahir TAĞIYEV
