Qulamhüseyn Əlibəyli: “Bu, ABŞ demokratiyası və bütün dünyada demokratik proseslər üçün təhlükəli bir presedentə çevrilə bilər
ABŞ Prezidenti Donald Tramp, noyabr ayında keçiriləcək ara seçkilərdə Respublikaçılar Partiyası Konqresin hər iki palatasına nəzarəti ələ keçirərsə, hər bir yetkin vətəndaşa 5000 dollar dividend ödəyəcəyinə söz verib. Bunu Tramp Texasda Respublikaçılar Partiyasının seçki kampaniyası qurultayında çıxışı zamanı bildirib.
“Respublikaçılar həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda - hər iki palatada qalib gəlsələr, mən Amerika Birləşmiş Ştatlarının hər bir yetkin vətəndaşına 5000 dollar dividend ödəyəcəyəm”, - deyə o qeyd edib.
Prezident əlavə edib ki, Demokratlar qalib gələrsə, ABŞ "kommunist ölkəsi"nə çevriləcək. O, həmçinin amerikalıları belə bir ssenaridə "cəhənnəm" gözləyəcəyinə söz verib. O da məlum olub ki, ölkədə təxminən 240 milyon yetkin insan var. Buna görə də, onların hər birinə 5000 dollar ödəmək ümumi xərci təxminən 1,2 trilyon dollara çatdıracaq.
Maraqlıdır, belə üsul dünyada demokratik azad seçki institutuna necə təsir göstərir?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən sabiq millət vəkili, hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli hesab edir ki, siyasətçilərin seçkiqabağı təşviqat kampaniyasında müəyyən vədlər, o cümlədən iqtisadi xarakterli vədlər verməsində qeyri-adi heç nə yoxdur: “Siyasi partiyanın gələcəkdə həyata keçirəcəyi və vətəndaşlara maddi fayda verəcək proqramı vəd etməsi demokratik siyasətin normal elementidir. Qalib gələcəyi təqdirdə vergilərin azaldılması, pensiyaların artırılması, sosial proqramların genişləndirilməsi, səhiyyə xərclərinin azaldılması və sair bu kimi vədlər demokratik ölkələrdə adi seçki platformalarının tərkib hissəsidir. ABŞ-da fəaliyyətdə olan prezidentin Konqresə aralıq seçkilərdə öz partiyasının namizədləri üçün təşviqat kampaniyasında iştirak etməsi də normal siyasi ənənə kimi qiymətləndirilir. Prezidentlər təşviqat kampaniyası çərçivəsində, ayrı-ayrı ştatlara səfərlər edir, partiyasının mitinqlərdə çıxış edir, partiya namizədləri üçün səs istəyir, seçkini öz administrasiyasının siyasətinə dəstək məsələsinə çevirirlər. Əsas yanaşma da bundan ibarət olub ki, bizim partiyanın namizədlərinə səs verin, Konqresdə üstünlük qazanaq, müəyyən sosial, iqtisadi və digər proqramlar qəbul edib həyata keçirək. Lakin Konqresə bu ilin noyabr ayında keçiriləcək aralıq seçkiləri ilə əlaqədar Trampın verdiyi vəd adi seçkiqabağı təşviqat kampaniyasında verilən ənənəvi vədlərdən kəskin şəkildə fərqlənir: Tramp Konqresin hər iki palatasında üstünlük qazanılacağı təqdirdə hər bir seçiciyə konkret məbləğdə - 5000 dollar məbləğində “divident” vəd edir. Lakin bu “divident”in necə - nəğd pul şəkilində, yoxsa iqtisadi və sosial proqramların icrası, o cümlədən vergilərin azaldılması nəticəsində ödəyəcəyini açıqlamır. Başqa sözlə, seçicilərin konkret siyasi seçimi ilə onların şəxsi maddi qazancı arasında birbaşa əlaqə yaradılır. İlk baxışdan bunu hüquqi baxımdan seçicinin satın alınması və ya rüşvət kimi qiymətləndirimək mübahisəli olsa da mümkün görünür. Yəqin ki, demokratlar da respublikaçılara qarşı belə siyasi ittiham irəli sürəcəklər”.
Q.Əlibəylinin fikrincə, ABŞ qanunvericiliyində hər hansı şəxsə səs verməsi, səs verməməsi, müəyyən namizədin lehinə və ya əleyhinə səs verməsi müqabilində maddi mükafat təklif etməyi cinayət hesab edir: “Federal vəsait hesabına mümkün olan iş, kompensasiya, müqavilə və ya başqa faydanın siyasi fəaliyyət və siyasi dəstək müqabilində vəd edilməsini qadağan edir. Lakin burada bir hüquqi incəlik var. Tramp “divident”i yalnız respublikaçılara səs verənlərə deyil, bütün yetkin vətəndaşlara, o cümlədən seçkilərdə iştirak etməyən, demokratlara səs verən seçicilərə vəd edir. Digər tərəfdən, Tramp həmin ödənişi özünün şəxsi və ya Respublikaçılar Partiyasının vəsaiti hesabına deyil, ABŞ dövlət büdcəsinin hesabına ödəməyi vəd edir. Bu isə klassik mənada seçicilərin satın alınması və ya rüşvət ittihamlarını mübahisəli edir. Lakin demokratik seçki baxımından təhlükəli bir məqamı ortaya çıxarır. Bu da seçicinin konkret maddi qazancını hakim partiyanın seçkidə qələbəsi ilə əlaqələndirmək azad və demokratik seçkinin mahiyyətinə nə dərəcədə uyğunluğundan ibarətdir. Dövlət büdcəsi hakim partiyanın seçki fondu deyil. Dövlətin maliyyə resursları bütün cəmiyyətə məxsusdur. Hakim siyasi qüvvə vətəndaşın həmin resurslardan əldə ediləcək konkret şəxsi faydanı özünün seçkidə qələbəsi ilə əlaqələndirməyə başlayırsa, dövlətlə hakim partiya arasındakı sərhəd tədricən aradan qalxır. Həm də belə metod uğur gətirərsə, onun gələcək seçkilərdə təkrarlanmayacağına heç bir təminat yoxdur. Seçkiqabağı təşviqatın belə aparılması siyasi proqramların rəqabətini tədricən dövlət xəzinəsindən seçiciyə kimin daha çox vəd edə bilməsi yarışına çevirə bilər. Təbii ki, belə yarışda hakim siyasi qüvvənin müxalifət qarşısında təbii üstünlüyü də yaranır. Müxalifət yalnız gələcəkdə nə edəcəyini vəd edə bilər. Hakimiyyət isə dövlətin mövcud maliyyə resurslarını öz siyasi kampaniyasının arqumentinə çevirmək imkanına malikdir. Bu baxımdan, dövlət resurslarından veriləcək konkret maddi faydanı hakim partiyanın seçkidə qələbəsi ilə əlaqələndirmək sadəçə sosial-iqtisadi vəd olmaqdan çıxaraq seçicinin iradəsinə maddi təsir vasitəsinə çevrilir. Trampın çıxışının başqa bir hissəsi məsələni daha maraqlı edir. Prezident respublikaçıların qələbəsini 5000 dollarlıq “dividend”lə əlaqələndirməklə yanaşı, demokratların qalib gələcəyi halda ABŞ-ın “kommunist ölkəsi”nə çevriləcəyini və amerikalıları “cəhənnəm” gözlədiyini bildirib. Yəni seçiciyə bir tərəfdən mükafat vəd edilir, digər tərəfdən isə qorxu - rəqibin gəlib gəlməsinin təhlükəli olduğu aşılanır. Bu, siyasi kommunikasiya baxımından son dərəcə təsirli formul ola bilər. Çünki mürəkkəb siyasi seçimi sadə “qazanc və itki” dilemmasına çevirir. Burada isə demokratik seçki baxımından başqa bir mübahisəli məqam meydana çıxır. Demokratik seçkinin ayrılmaz hissəsindən biri də seçicinin öz iradəsini azad şəkildə formalaşdırmasıdır. Mükafat vədi və qorxu təlqini seçicinin öz iradəsini azad şəkildə deyil maddi maraq və psixoloji təzyiqlə formalaşdırmasına gətirib çıxara bilər. Məhz buna görə Trampın respublikaçılar qalib gələrsə bütün seçicilərə 5000 dollarlıq “divident” vədinə, demokratlar qalib gələrsə isə amerikalıları “cəhənnəm”lə qorxutmasına yalnız Amerika seçki kampaniyasının növbəti qeyri-adi epizodu kimi baxmaq doğru olmazdı. Bu, Amerika demokratiyası üçün və bütün dünyada demokratik proseslər üçün təhlükəli bir presidentə çevrilə bilər”.
Vidadi ORDAHALLI
