Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyatın yenidən qurulması yalnız dağıdılmış şəhər və kəndlərin bərpası deyil. Bu, insanın doğma torpağına qayıdışı, sosial münasibətlərin yenidən formalaşması, iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması və gələcəyə inamın bərqərar olması deməkdir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasından sonra qarşıda duran ən mühüm strateji vəzifələrdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərdə dayanıqlı məskunlaşmanın təmin edilməsi idi. Böyük Qayıdış proqramı bu baxımdan dövlətimizin qarşısında duran tarixi, siyasi, sosial və humanitar missiyanın əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Lakin burada mühüm bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: Böyük Qayıdışın uğuru yalnız tikilən evlərin, salınan yaşayış məntəqələrinin və çəkilən yolların sayı ilə ölçülməməlidir. Əsas meyar həmin ərazilərdə insanların necə yaşaması, hansı şəraitdə işləməsi, ailələrini necə dolandırması və gələcəyini necə qurmasıdır.
Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı quruculuq işləri aparılır. Yeni yaşayış kompleksləri, məktəblər, tibb müəssisələri, yollar, kommunikasiya xətləri və istehsal obyektləri istifadəyə verilir. Dövlətin rəsmi məlumatlarında bu ərazilərin bərpası ilə yanaşı, əhalinin təhlükəsiz və ləyaqətli qayıdışının təmin edilməsi, məşğulluğun artırılması və sosial xidmətlərin genişləndirilməsi əsas prioritetlər kimi göstərilir.
Ancaq bütün bu proseslərin mərkəzində bir amil dayanır: insan.
İnsan faktoru nəzərə alınmadan həyata keçirilən hər hansı məskunlaşma strategiyası uzunmüddətli perspektivdə gözlənilən nəticəni verməyə bilər. Çünki insan doğma torpağına yalnız ev sahibi olmaq üçün qayıtmır. O, öz həyatını, ailəsinin gələcəyini, sosial əlaqələrini, peşəsini və gündəlik yaşam tərzini yenidən qurmaq istəyir.
Böyük Qayıdışın əsas fəlsəfəsi də məhz bu reallıq üzərində formalaşmalıdır.
Böyük Qayıdışın miqyasını və qarşıda duran vəzifələri anlamaq üçün rəsmi statistik göstəricilərə nəzər salmaq vacibdir.
Azərbaycan Prezidentinin rəsmi internet səhifəsində 2026-cı ilin oktyabrında yayımlanan məlumatda bildirilir ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə 100 minə yaxın insan yaşayır, təhsil alır və çalışır. Həmin məlumatda 47 yaşayış məntəqəsinə 40 mindən çox insanın qayıtdığı qeyd olunur.
Bu rəqəmlər göstərir ki, söhbət artıq yalnız gələcək üçün nəzərdə tutulan layihədən deyil, real həyatın yenidən qurulmasından gedir.
Bununla belə, məskunlaşma prosesinin miqyasını qiymətləndirərkən bir neçə göstəricini bir-birindən fərqləndirmək lazımdır:
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə ümumilikdə yaşayan əhalinin sayı;
Doğma torpaqlarına qayıdan keçmiş məcburi köçkünlərin sayı;
Həmin ərazilərdə işləyən və təhsil alan insanların sayı;
Daimi məskunlaşan ailələrin sayı;
Gələcək mərhələlərdə qayıtması planlaşdırılan əhali.
İnsan öz doğma kəndində və ya şəhərində yaşamaq istəyir və dövlət dəstəyi ilə qayıdır.
Elspertlər hesab edir ki, əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsi üçün yeni müəssisələrin yaradılması, kənd təsərrüfatının inkişafı, sahibkarlığın dəstəklənməsi və yerli iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Burada təhsil və səhiyyə xidmətləri də önə çəkilir.
Ailələr üçün məktəbin, uşaq bağçasının, tibb müəssisəsinin və digər sosial xidmətlərin əlçatanlığı həyati əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə uşaqlı ailələrin qayıdış qərarında təhsil məsələsi mühüm rol oynayır.
Valideynlər övladlarının keyfiyyətli təhsil almasını, sağlamlıq xidmətlərinə vaxtında çıxışını və təhlükəsiz mühitdə böyüməsini istəyirlər.
Digər amil – sosial mühit və insan münasibətləridir.
Uzun illər məcburi köçkünlük şəraitində yaşamış insanlar doğma torpaqlarına qayıdarkən yalnız fiziki məkanla deyil, dəyişmiş sosial reallıqla da qarşılaşırlar.
İnsanların bir-birinə uyğunlaşması, qonşuluq münasibətlərinin bərpası, icma həyatının formalaşması və sosial dəstək mexanizmlərinin yaradılması məskunlaşmanın davamlılığı üçün mühüm şərtdir.
Böyük Qayıdışın uğuru bu amillərin bir-birini tamamlamasından asılıdır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə insan faktorunun həlledici rolunu göstərən ən mühüm istiqamətlərdən biri məşğulluq məsələsidir.
Azərbaycanın Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 5 iyun 2026-cı il tarixli məlumatına görə, doğma torpaqlarına qayıtmış iqtisadi fəal sakinlərdən 10 623 nəfərin məşğulluğu təmin edilib. Onlardan 7 915 nəfər uyğun işlərlə təmin olunub, 1 828 nəfər özünüməşğulluq fəaliyyəti ilə məşğuldur. Daha 880 nəfər özünüməşğulluq proqramı çərçivəsində kiçik ailə biznesi yaratmaq üçün dəstək alıb.
Bu göstəricilər dövlətin məskunlaşmanı məşğulluq siyasəti ilə əlaqələndirməyə çalışdığını nümayiş etdirir.
Lakin burada araşdırma baxımından diqqət yetirilməli məqam da var: işlə təmin edilən insanların sayı ilə onların uzunmüddətli, sabit və ailənin ehtiyaclarını qarşılayan gəlir əldə etməsi eyni anlayış deyil.
Məşğulluğun keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün aşağıdakı məsələlərə diqqət yetirilməlidir:
İş yerlərinin hansı sahələrdə yaradılması;
Əməkhaqqının ailələrin yaşayış xərclərinə uyğunluğu;
Peşəkar mütəxəssislər üçün iş imkanlarının mövcudluğu;
Qadınların və gənclərin əmək bazarında iştirakı;
Kiçik və orta sahibkarlığın inkişaf perspektivləri;
Yerli sakinlərin iqtisadi layihələrdə iştirak səviyyəsi.
İnsan doğma torpağında yalnız işləyən deyil, həm də özünü inkişaf etdirən, təşəbbüslər irəli sürən və gələcəyinə inanan fərd olmalıdır.
Bunun üçün dövlət dəstəyi ilə yanaşı, özəl sektorun, investorların və yerli sahibkarların fəallığı da vacibdir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur tarixən kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, bağçılıq və digər iqtisadi fəaliyyət sahələri ilə seçilib. Bu ərazilərin iqtisadi potensialının bərpası məskunlaşmanın əsas istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Torpaqların minalardan təmizlənməsi, suvarma sistemlərinin bərpası, kənd təsərrüfatı infrastrukturunun yaradılması və fermerlərin dəstəklənməsi əhalinin doğma torpaqlarında iqtisadi fəaliyyətə başlamasına imkan yarada bilər.
Dövlət proqramında kənd təsərrüfatı torpaqlarından səmərəli istifadə və rəqabətqabiliyyətli istehsalın inkişafı ayrıca istiqamət kimi müəyyənləşdirilib.
Burada əsas məsələ yalnız iri təsərrüfatların və sənaye müəssisələrinin yaradılması deyil. Kiçik ailə təsərrüfatlarının, yerli istehsalın və kənd sahibkarlığının inkişafı da diqqət mərkəzində olmalıdır.
Çünki kəndin iqtisadi həyatını yalnız bir neçə iri müəssisə deyil, həm də yüzlərlə kiçik təsərrüfat, ailə biznesi, xidmət sahəsi və yerli təşəbbüs formalaşdırır.
İqtisadi fəallığın yerli əhali ilə birbaşa əlaqələndirilməsi məskunlaşmanın sosial dayaqlarını gücləndirə bilər.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə məskunlaşmanın ən mühüm şərtlərindən biri təhlükəsizlikdir. Burada söhbət yalnız hərbi və siyasi təhlükəsizlikdən deyil, insanların gündəlik həyatına təsir edən humanitar təhlükəsizlikdən də gedir.
Mina və partlamamış hərbi sursat təhlükəsi uzun müddət bu ərazilərin bərpası və istifadəsi qarşısında ciddi maneə olub.
2025-ci ilin ilk yarısında Böyük Qayıdış proqramının monitorinqi çərçivəsində 30 min hektardan çox ərazinin mina və partlamamış hərbi sursatlardan təmizləndiyi bildirilib.
2026-cı ilin oktyabrında yayılan rəsmi məlumatda isə təhlükəsiz qayıdışın təmin edilməsi məqsədilə 300 min hektardan çox ərazinin təmizləndiyi qeyd olunub.
Bu göstəricilər minatəmizləmə fəaliyyətinin Böyük Qayıdışın ayrılmaz hissəsi olduğunu təsdiqləyir. Ancaq təhlükəsizlik məsələsi yalnız ərazilərin təmizlənməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. İnsanların mina təhlükəsi barədə maarifləndirilməsi, kənd təsərrüfatı və tikinti işlərinin təhlükəsiz aparılması, riskli ərazilərin nəzarətdə saxlanılması da davamlı diqqət tələb edir.
BMT-nin Azərbaycan üzrə 2026–2030-cu illər üçün Dayanıqlı İnkişaf üzrə Əməkdaşlıq Çərçivəsində də təhsil, səhiyyə, məşğulluq, qadınların, gənclərin və əlilliyi olan şəxslərin iqtisadi bərpada iştirakının genişləndirilməsi mühüm istiqamətlər kimi qeyd olunur.
Bu yanaşma Böyük Qayıdışın perspektivləri baxımından da əhəmiyyətlidir.
2026-cı il Böyük Qayıdış proqramının ilk mərhələsinin yekunlaşması və növbəti dövlət proqramının hazırlanması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rəsmi məlumatlarda 2027–2030-cu illər üçün sosial-iqtisadi inkişaf strategiyası və Böyük Qayıdışın ikinci dövlət proqramı ilə bağlı hazırlıq işlərinin aparıldığı bildirilir.
Bu mərhələdə əsas diqqətin yalnız fiziki quruculuğa deyil, insan kapitalının inkişafına yönəldilməsi vacibdir.
İnsan kapitalı dedikdə, əhalinin təhsil səviyyəsi, peşə bacarıqları, sağlamlığı, əmək qabiliyyəti və yaradıcı potensialı nəzərdə tutulur.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaşayan insanların bu potensialının üzə çıxarılması bölgələrin iqtisadi və sosial inkişafına ciddi töhfə verə bilər.
Gənclərin doğma torpaqlarında ali təhsil alması, peşə sahibi olması, müasir texnologiyalara yiyələnməsi və innovativ layihələrdə iştirak etməsi gələcək məskunlaşmanın ən mühüm təminatlarından biridir.
Bu baxımdan Qarabağ Universitetinin fəaliyyəti, yeni təhsil müəssisələrinin yaradılması və peşə hazırlığı proqramlarının genişləndirilməsi yalnız təhsil siyasəti deyil, həm də regional inkişaf strategiyasının mühüm hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Nəticə etibarı ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən quruculuq və məskunlaşma prosesini Azərbaycanın müasir tarixinin ən mühüm layihələrindən biri kimi qiymətləndirmək olar.
Bu proses torpaqların azad edilməsindən sonra dövlətin qarşısında duran yeni tarixi vəzifəni – həmin ərazilərdə həyatın bərpasını və davamlı inkişafın təmin edilməsini ifadə edir.
İradə SARIYEVA Yazı Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
