Növbəti Asiya-Sakit Okean sammiti (APEC) 18-19 noyabr 2026-cı il tarixlərində Çinin Şençjen şəhərində keçiriləcək. Burada əsas hadisə Rusiya, Çin və ABŞ liderləri arasında üçtərəfli görüş olacaq.
Çin Rusiyaya dost ölkədir. Son illərdə beynəlxalq səfərlərini azaldan Vladimir Putin Çinə səfər etməkdən zövq alır. Bundan əlavə, Rusiya prezidenti iki həftə sonra keçiriləcək Asiya-Sakit Okean sammitində iştirak edəcək və təkcə Çin lideri Si Cinpinə hörmət əlaməti olaraq deyil. Fakt budur ki, hazırkı sammit xüsusi şəraitdə keçirilir. Birincisi, təxminən bir ildən sonra Ukrayna münaqişəsinin həllində irəliləyiş əldə edilib. Donald Tramp vasitəçiləri uzaqdan həm Moskva, həm də Kiyevlə fəal şəkildə işləyir. İkincisi, Tramp yayın sonunda Çin Xalq Respublikasına rəsmi səfər etsə də, Şençjen şəhərinə şəxsən gəlməyi planlaşdırır. APEC sammiti Putin və Trampı şəxsən bir araya gətirmək və Si Cinpinin iştirakı ilə üç böyük dövlətin görüşünü keçirmək üçün unikal bir fürsət yaradacaq. Hələlik konkret detallar yoxdur. Yalnız sammitin tarixləri və Pekin, Moskva və Vaşinqtonun yüksək vəzifəli şəxsləri arasında dialoq aparmaq üçün rəsmi istəyi məlumdur. Tədbirdən iki həftə əvvəl jurnalistlər Kremlin mətbuat katibi Dmitri Peskovdan sammitin Rusiya üçün əhəmiyyəti və hazırkı hazırlıq vəziyyəti barədə soruşdular. Peskov hər üç tərəfin görüşün "uyğun və çox faydalı olacağı" barədə razılığa gəldiyini bildirdi
"Belə bir görüşün əlaqələndirilməsi üçün işlər görülür. Ümid edirik ki, yaxın günlərdə yekunlaşacaq". Peskov qeyd edib ki, ev sahibi ölkə kimi Çin əsas təşkilatçıdır. Zirvə görüşünə ev sahibliyi etməsinə baxmayaraq, Çin hələ qarşıdan gələn danışıqların təfərrüatlarına malik deyil. Çin Xarici İşlər Nazirliyi Pekinin Çin və Rusiya dövlət başçıları arasında görüşlə bağlı müvafiq tərəflərlə əlaqə saxladığını bildirsə də, Çin, Rusiya və ABŞ arasında üçtərəfli görüş planını dəqiq şəkildə açıqlamayıb.
Qeyd edək ki, Pekin üçtərəfli görüş barədə şayiələrin yayıldığı ilk günlərdən bəri ardıcıl olaraq az danışmaq taktikasını qoruyub saxlayıb. Sentyabrın əvvəlində Rusiya prezidentinin köməkçisi Yuri Uşakov bu cür danışıqların baş tuta biləcəyini irəli sürərkən aşağıdakıları bildirmişdi: "Ev sahibi kimi Si Cinpin Trampın və Putinin də dəvətli şəxs kimi iştirak edəcəyini qeyd etdi. Əgər işlər planlaşdırıldığı kimi gedərsə, üçtərəfli görüş təşkil edilə bilər". Gözlənildiyi kimi, Amerika lideri danışmaq istəyini gizlətmədi. Peskovun danışıqlara hazırlıq barədə açıqlamasına paralel olaraq, Tramp hazır olduğunu bildirdi: "Mən bunu edərdim. Əgər onlar üçtərəfli görüş keçirmək istəsələr, mən iştirak etməyə hazıram". Buna yalnız onu əlavə etmək olar ki, Peskovun özünün dediyinə görə, Vladimir Putin Si Cinpinlə görüş ehtimalını müzakirə edib, lakin hələlik bu barədə yekun razılaşma yoxdur. Dördüncü oyunçu olan Avropa İttifaqı APEC sammitində üç qlobal oyunçuya qoşulmağa can atır. Avropa ölkələri Aİ-nin təkcə Əbu-Dabidə keçiriləcək ABŞ-Ukrayna-Rusiya danışıqlarından deyil, həm də Şençjendə dünya nizamının gələcəyi ilə bağlı müzakirələrdən kənarlaşdırılmasından narahatdırlar. Avropa mediası sammiti məhz belə təsvir edir: "Yeni Yalta". Təsadüfi deyil ki, Almaniya prezidenti Frank-Valter Ştaynmayer bu yaxınlarda Çinin üçtərəfli danışıqlara hazırlaşmadığını tələsik bəyan etdi. Onun narahatlıqları başadüşüləndir. Ukrayna da eyni şəkildə görüşmək istəmir, çünki Çinin təkcə "yeni Yalta"nı deyil, həm də öz gələcəyini müzakirə edəcəyindən qorxur. Üç ölkə motivlərini gizli saxlayır, lakin aşağıdakı məntiqi nəticəyə gəlmək olar: Tramp üçün görüş bir daha Putinlə ortaq məxrəc tapmağa çalışmaq və ideal olaraq, Ukraynada tam sülh üçün Çində zəmin yaratmaq yönündə bir fürsət olacaq. Dövlət katibi Marko Rubionun dediyi kimi, Amerika lideri məhz bu səbəbdən APEC və G20 sammitlərində Putin və Si ilə görüşmək istəyir. Başqa sözlə, Tramp Ukrayna münaqişəsini, o cümlədən Sinin dəstəyi ilə həll etmək istəyir. Putin üçün Trampla danışıqlar da çox faydalıdır, çünki ABŞ Ukrayna münaqişəsinin həllində vasitəçi kimi çıxış edir. Vaşinqton Ukraynanın ən nüfuzlu və praqmatik müttəfiqidir və Moskva onunla əlaqə qurmağa hazırdır. Sinin iştirakı Putin üçün maneə deyil, çünki münasibətlər praktik olaraq müttəfiqlik münasibətləridir. Çinə gəldikdə isə, Pekinin üçtərəfli görüşlə bağlı təvazökarlığına baxmayaraq, Çin sülhməramlılığa töhfə verməkdən məmnun olar və Putinlə Trampın Sinin iştirakı olmadan Çin torpağında görüşməsi halında özünü alçaldılmış hiss edərdi. Dünya nizamı və "Yalta-2" ilə bağlı çoxlu fərziyyələr mövcuddur. Rusiya, Çin və ABŞ indiyə qədər bu cür qiymətləndirmələrdən imtina ediblər. Lakin obyektiv olaraq hər kəsə aydındır ki, 1991-ci ildən bəri dünyada yaranan yeni nizamsızlıq dünyada sülh və təhlükəsizliyə nail olmaq üçün böyük ölkələrin səylərini tələb edir.
Tahir TAĞIYEV
