Bir nəfərin hüququ üçün beynəlxalq məhkəmə, bəs minlərlə azərbaycanlının haqqı üçün kim mübarizə aparacaq?
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin (AİHM) 2016-cı ilin aprel hadisələri zamanı öldürülmüş erməni hərbçi Hayk Toroyanın işi üzrə Azərbaycanın şikayətini rədd etməsi və 90 min avro təzminat qərarını qüvvədə saxlaması Ermənistanda yeni müzakirələrə səbəb olub. Ermənistanın beynəlxalq hüquqi məsələlər üzrə keçmiş nümayəndəsi Liparit Drmeyan bu qərarı 2020-ci il 44 günlük müharibəsindən zərər çəkən ermənilərin hüquqlarının müdafiəsi baxımından mühüm presedent adlandırıb.
Əlbəttə, hər bir insanın, o cümlədən müharibədə həlak olmuş hərbçinin hüquqları beynəlxalq hüquq çərçivəsində qorunmalıdır. Lakin bu hadisəyə münasibətdə ortaya qoyulan yanaşma başqa, daha böyük bir sualı da gündəmə gətirir: bəs Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı minlərlə azərbaycanlının üzləşdiyi faciələr, işgəncələr, qətllər, dağıdılmış yaşayış məntəqələri və yüz minlərlə insanın doğma yurdlarından qovulması hansı hüquqi qiyməti almalıdır? Niyə bir nəfərin faciəsi beynəlxalq məhkəmələrdə geniş müzakirə olunur, minlərlə insanın taleyi isə hələ də tam həllini tapmayan problemlər sırasında qalır?
Məsələyə emosional deyil, beynəlxalq hüququn prinsipləri və mövcud faktlar əsasında yanaşmaq lazımdır. İnsan hüquqlarının müdafiəsi milliyyətə, dini mənsubiyyətə və münaqişənin hansı tərəfində olmasına görə dəyişməməlidir. Əgər erməni hərbçinin öldürülməsi və cəsədinə qarşı qeyri-insani davranış hüquqi məsuliyyət doğurursa, azərbaycanlı mülki şəxslərin işgəncələrə məruz qalması, öldürülməsi, girov götürülməsi və meyitlərinin təhqir edilməsi də eyni hüquqi prinsiplərlə araşdırılmalıdır.
Bir məqamı da xüsusi vurğulamaq lazımdır: Toroyan işi üzrə qərar konkret hadisəyə və təqdim olunmuş sübutlara əsaslanır. Bu qərarın gələcəkdə oxşar müraciətlər üçün istinad nöqtəsi olması mümkündür, lakin o, 44 günlük müharibə ilə bağlı bütün iddialar üzrə avtomatik hüquqi nəticə yaratmır. Eyni qaydada, Azərbaycan vətəndaşlarının müharibə dövründə üzləşdiyi cinayətlərin araşdırılması da hər bir hadisənin sübutları əsasında aparılmalıdır.
1988–1994-cü illərdə baş verən hadisələrin miqyası bu məsələnin nə qədər ciddi olduğunu göstərir. Təsadüfi deyil ki, beynəlxalq insan hüquqları təşkilatı Human Rights Watch 1994-cü ildə dərc etdiyi “Dağlıq Qarabağ münaqişəsində yeddi il” hesabatında münaqişə nəticəsində təxminən 25 min hərbçi və mülki şəxsin öldüyünü, bir milyon insanın isə məcburi köçkün vəziyyətinə düşdüyünü qeyd edirdi. Hesabatda bütün tərəflərin müharibə qanunlarını pozduğu, lakin xüsusilə 1993–1994-cü illərdə pozuntuların böyük əksəriyyətinə Ermənistanın dəstəklədiyi seperatçı Qarabağ erməni qüvvələrinin cavabdeh olduğu bildirilirdi. Məcburi köçürmə, yaşayış evlərinin yandırılması, girov götürmə, əsirlərlə pis rəftar və onların məhkəməsiz edam edilməsi sənədləşdirilmiş faktlar sırasındadır.
Xocalı faciəsi isə bu cinayətlərin ən ağır nümunələrindən biridir. Human Rights Watch-un hesabatında Xocalıya hücum zamanı 200-dən çox mülki şəxsin öldürüldüyü qeyd olunur. Azərbaycan tərəfinin rəsmi məlumatlarında isə qurbanların sayı 613 nəfər göstərilir. Bununla yanaşı, Qaradağlı, Meşəli, Malıbəyli, Quşçular və digər yaşayış məntəqələrində baş vermiş hadisələr, insanların qətlə yetirilməsi, əsir və girov götürülməsi, işgəncələrə məruz qalması ayrıca araşdırılmalı olan məsələlərdir. Burada söhbət yalnız həlak olanlardan getmir. İtkin düşənlərin taleyi, dağıdılmış evlər, talan edilmiş əmlak, zorla tərk edilmiş torpaqlar və onilliklər boyu davam edən mənəvi sarsıntılar da hüquqi qiymət tələb edir.
Əslində, Azərbaycan tərəfinin beynəlxalq məhkəmələr qarşısında istinad edə biləcəyi hüquqi presedentlər də mövcuddur. Bunlardan biri AİHM-in 16 iyun 2015-ci ildə çıxardığı "Çıraqov və başqaları Ermənistana qarşı" qərarıdır. Məhkəmə Laçın rayonundan didərgin düşmüş altı azərbaycanlının şikayətinə baxaraq Ermənistanın Dağlıq Qarabağ və ətraf ərazilər üzərində effektiv nəzarət həyata keçirdiyini müəyyən etmiş, ərizəçilərin öz evlərinə və əmlaklarına çıxış imkanından məhrum edilməsini Konvensiya ilə qorunan hüquqların pozulması kimi qiymətləndirmişdi. Bu qərar Azərbaycan vətəndaşlarının mülkiyyət və doğma yurda qayıtmaq hüquqlarının beynəlxalq hüquqi müdafiəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Burada daha bir mühüm məqam var. AİHM 2015-ci ildə Ermənistanın da şikayətçi azərbaycanlılara qarşı irəli sürülən iddialarla paralel olaraq, Azərbaycandan qaçqın düşmüş erməni Minas Sarkisyanın işinə də baxmışdı. Məhkəmə onun mülkiyyət və ev hüquqlarının davam edən pozuntularını müəyyən etmişdi. Yəni AİHM-in yanaşması hər iki tərəfdən zərər çəkmiş şəxslərin hüquqlarının müdafiəsini nəzərdə tutur. Bu, əslində, Azərbaycanın da beynəlxalq hüquq qarşısında öz vətəndaşlarının hüquqlarını tələb etməsi üçün əsas yaradır.
Bununla belə, hüquqi mexanizmlərin imkanlarını düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır. AİHM cinayətkarları həbs edən və onlara cinayət cəzası təyin edən məhkəmə deyil. Onun əsas vəzifəsi Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası ilə qorunan hüquqların pozulmasını müəyyənləşdirmək və zəruri hallarda kompensasiya təyin etməkdir. Üstəlik, Azərbaycan və Ermənistan Konvensiyanı yalnız 2002-ci ildə ratifikasiya ediblər. Buna görə də 1988–1994-cü illərdə baş vermiş hadisələr AİHM tərəfindən birbaşa, həmin dövrün müstəqil pozuntuları kimi araşdırıla bilməz. Lakin həmin hadisələrin nəticələri sonrakı dövrdə davam edən hüquq pozuntularının müəyyənləşdirilməsi üçün əhəmiyyət daşıya bilər. Çıraqov işi də bu baxımdan vacib hüquqi nümunədir.
Digər tərəfdən, müharibə cinayətlərinə görə fərdi cinayət məsuliyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün beynəlxalq cinayət hüququnun mexanizmlərindən, milli məhkəmələrdə cinayət təqibindən və tətbiq oluna bilən hallarda universal yurisdiksiya prinsipindən istifadə imkanları araşdırılmalıdır. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi, kütləvi məzarlıqların tədqiqi, məhkəmə-tibbi ekspertizaların aparılması, şahid ifadələrinin və arxiv sənədlərinin toplanması da bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir. Əsas məsələ bütün iddiaların mötəbər sübutlarla möhkəmləndirilməsi və hüquqi baxımdan düzgün təsnif edilməsidir.
Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə təkcə baş vermiş faciələri xatırlatmaq deyil, onları beynəlxalq hüququn müstəvisində sistemli şəkildə gündəmdə saxlamaqdır. Hər bir qurbanın kimliyi, yaşadığı hadisə, ona qarşı törədilmiş əməllər, hadisənin şahidləri və mövcud sübutlar ayrıca sənədləşdirilməlidir. Xüsusilə, indiyədək taleyi müəyyənləşdirilməmiş itkin düşmüş şəxslərlə bağlı məsələlər beynəlxalq təşkilatların diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır.
Liparit Drmeyanın Toroyan işi ilə bağlı açıqlamasında diqqət çəkən məqam həmin qərarın digər erməni zərərçəkənlərin hüquqlarının müdafiəsində presedent kimi istifadə edilə biləcəyidir. Ancaq eyni hüquqi məntiq Azərbaycan vətəndaşlarına da şamil olunmalıdır. Əgər bir hadisə beynəlxalq məhkəmənin gündəminə gətirilərək hüquqi qiymət ala bilirsə, Xocalıda, Qaradağlıda, Meşəlidə və digər yaşayış məntəqələrində baş vermiş hadisələr də beynəlxalq hüquqi araşdırmaların predmetinə çevrilməlidir.
Beynəlxalq hüquq yalnız bir xalqın ağrısını tanımaq, digərinin faciəsini isə arxa plana keçirmək üçün mövcud deyil. İnsan hüquqları universal xarakter daşıyırsa, onun müdafiəsi də universal olmalıdır. Bir erməni hərbçinin hüquqlarının pozulmasına görə məsuliyyət tələb edilməsi nə qədər qanunidirsə, işgəncələrə məruz qalmış, diri-diri yandırılmış, öldürüldükdən sonra meyitləri təhqir edilmiş azərbaycanlıların hüquqlarının müdafiəsi də bir o qədər qanuni tələbdir.
Əsl hüquqi ədalət qurbanların milliyyətinə görə deyil, onlara qarşı törədilmiş əməllərin ağırlığına və sübutlara görə müəyyənləşdirilməlidir. Toroyanın ailəsinin haqqını tələb etmək mümkündürsə, Xocalı qurbanlarının, itkin düşmüş azərbaycanlıların və işgəncələrə məruz qalmış minlərlə soydaşımızın haqqını tələb etmək də beynəlxalq hüququn tələbidir.
Akif NƏSİRLİ
