ABŞ prezidenti Donald Tramp "New York Post" qəzetinə verdiyi müsahibədə bildirib ki, Demokratlar ara seçkilərdə qalib gələrsə, o, "cənab Veto" olacaq və Konqresdə danışıqlara hazır olana qədər onların qanun layihələrini bloklayacaq. Bu arada, "Reuters"in məlumatına görə, Tramp administrasiyası altı aydan çoxdur ki, prezidentin gündəliyinin əsas bəndləri üzərində Konqresin təsdiqinə ehtiyac olmadan işləməsinə imkan verəcək planlar hazırlayır.
Tramp vurğulayıb ki, Respublikaçılar Partiyası Konqresdəki çoxluğunu itirsə belə, Demokratların hər şeyi məhv etməsinə icazə verməyəcək. O, prezidentin vetosunun rəqiblərini Ağ Evin təsdiqi olmadan təşəbbüslərini qəbul etmək cəhdlərindən əl çəkməyə və bunun əvəzinə danışıqlara başlamağa məcbur edəcəyinə inanır: "Düşünürəm ki, mən cənab Veto olacağam. Onların hər şeyi məhv etməsinə icazə verməyəcəyəm. Və sonra, nə vaxtsa, yəqin ki, danışıqlara başlayacağıq. Bu, prezidentin Nümayəndələr Palatasında və ya Senatda çoxluğa sahib olmadığı ilk hal olmayacaq. Onlar qanun layihələrini imzalanmaq üçün göndərəcəklər. Siz onlara veto qoyursunuz və nəticədə, bir-iki aydan sonra bütün təşəbbüsləri rədd edildikdə və onlar sadəcə vaxtlarını boşa sərf etdiklərini başa düşdükdə, siz razılığa gəlirsiniz"."New York Post"un qeyd etdiyi kimi, Tramp ikinci müddətinin əvvəlindən bəri veto hüququndan yalnız iki dəfə istifadə edib, birinci müddətində isə cəmi on qanun layihəsini rədd edib.
Prezident həmçinin sahibkar İlon Maskla Respublikaçılar üçün tam məğlubiyyətin potensial nəticələri barədə razılığa gəlib. Trampın sözlərinə görə, Demokratlar Konqresin hər iki palatasına nəzarəti ələ keçirsələr və sonra 2028-ci il prezident seçkilərində qalib gəlsələr, ölkə bitəcək: "Görəcəyik nə olacaq. Amma İlon Maskın dediyi kimi, əgər Nümayəndələr Palatasını, Senatı və prezidentliyi itirsək, bu ölkənin sonu çatacaq". Tramp həmçinin yenidən prezidentliyə namizədliyini irəli sürmək istədiyini etiraf edib, lakin "çox sərt qanun" buna mane olur. ABŞ Konstitusiyasının 22-ci düzəlişinə əsasən, prezident iki müddətdən çox vəzifədə ola bilməz: “Son sorğu göstərdi ki, istənilən rəqibi böyük fərqlə məğlub edərdim. Yenə də məmnuniyyətlə namizədliyimi irəli sürərdim, amma bu, problem deyil. Bilirsiniz, qarşımızda hələ iki ildən çox vaxt var. Bu, uzun bir müddətdir. Bu müddət ərzində çox şeyə nail olmaq olar və siz artıq gördüyümüz işi görmüsünüz”. “Reuters” agentliyinin məlumatına görə, Konqres Demokratların nəzarəti altına keçsə belə, prezident ticarət, xarici siyasət və federal qurumların idarə olunması üzərində geniş səlahiyyətlərini saxlayacaq. 2025-ci ilin yanvar ayında Ağ Evə qayıtdıqdan sonra Tramp dəfələrlə prezident səlahiyyətlərinin hədlərini sınaqdan keçirib. Xüsusilə, yeni qanunlar qəbul etmədən tariflər tətbiq edib, immiqrasiya nəzarətini sərtləşdirib və federal qurumlarda işçi sayını ixtisar edib. Administrasiya, həmçinin, bu ilin fevral ayında Konqresin təsdiqi olmadan İrana qarşı əməliyyata başlayıb. Lakin Demokratların nəzarətində olan qanunverici orqan əhəmiyyətli maneələr yarada bilər. Əgər onlar Senatda çoxluq qazansalar, Demokratlar Trampın namizəd göstərdiyi hakimlərin və potensial Ali Məhkəmə namizədləri də daxil olmaqla yüksək vəzifəli şəxslərin təyinatını əngəlləyə bilərlər. Digər potensial problem icra tədbirləri ilə aradan qaldırıla bilməyən parlament araşdırmaları ola bilər. Üç mənbəyə görə, Trampın köməkçiləri bir neçə aydır ki, bu ssenariyə hazırlaşırlar. Agentliyin mənbələrindən biri qeyd edib ki, Ağ Ev vəkilləri rəsmilərə və federal agentliklərin rəhbərlərinə sənəd sorğularına və məhkəmə çağırışlarına necə cavab verəcəkləri barədə məlumat verirlər. Onlar, həmçinin, Ədliyyə Nazirliyindən Trampa sözdə icra imtiyazından istifadə etməyə imkan verə biləcək bir rəy verməsini istəyiblər. Bu imtiyaz müəyyən hallarda daxili sənədlərin, yazışmaların və administrasiya daxilində müzakirələrin məxfiliyinə imkan verir. Onu da qeyd edək ki, Amerika Birləşmiş Ştatlarının siyasi sistemində prezidentin veto hüququ dövlət hakimiyyətinin bölünməsi və hakimiyyət qolları arasında tarazlığın qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. ABŞ Konstitusiyasına əsasən, prezident qanunvericilik prosesində iştirak edir və Konqres tərəfindən qəbul edilmiş qanun layihələrinə veto qoymaq səlahiyyətinə malikdir. Bu hüquq prezidentə qanunverici hakimiyyətin fəaliyyətinə müəyyən təsir göstərmək və qəbul edilən qanunların dövlətin maraqlarına uyğunluğunu qiymətləndirmək imkanı verir. ABŞ-da veto hüququnun hüquqi əsası Konstitusiyanın birinci maddəsinin 7-ci bölməsində təsbit edilib. Həmin müddəaya görə,6 Konqresin hər iki palatası – Nümayəndələr Palatası və Senat tərəfindən qəbul edilən qanun layihəsi prezidentə təqdim olunur. Prezident layihəni imzaladıqda, o, qanuna çevrilir. Lakin prezident layihə ilə razılaşmadıqda, ona veto qoya və öz etirazları ilə birlikdə yenidən baxılması üçün Konqresə qaytara bilər. ABŞ prezidentinin veto hüququnun bir neçə əsas forması mövcuddur. Bunlardan birincisi adi və ya qaytarılan vetodur. Bu zaman prezident qanun layihəsini imzalamaqdan imtina edir və onu öz etirazları ilə birlikdə Konqresə göndərir. Bundan sonra Konqres prezidentin etirazlarını nəzərə alaraq layihəyə yenidən baxa bilər. Lakin Konqres prezidentin qərarı ilə razılaşmadıqda, veto qərarını aradan qaldırmaq imkanına malikdir. Bunun üçün həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda hər iki palatanın üzvlərinin üçdə iki səs çoxluğu tələb olunur. Əgər bu səs çoxluğu əldə edilərsə, prezidentin imzası olmadan da qanun qüvvəyə minir. Bu mexanizm prezidentin səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılmasını və hakimiyyət qolları arasında qarşılıqlı nəzarəti təmin edir. İkinci mühüm forma “cib vetosu”dur. Bu veto növü Konqresin fəaliyyəti ilə bağlı müəyyən şərtlər daxilində tətbiq edilir. Belə ki, prezidentə qanun layihəsi təqdim edildikdən sonra Konqresin sessiyası başa çatarsa və prezident on gün ərzində layihəni imzalamazsa, həmin layihə qüvvəyə minmir. Adi vetodan fərqli olaraq, “cib vetosu”nu Konqresin yenidən səsverməsi yolu ilə aradan qaldırmaq mümkün deyil. Çünki qanun layihəsi Konqresə qaytarılmır. Bu səbəbdən “cib vetosu” prezidentin daha güclü təsir vasitələrindən biri hesab olunur. ABŞ Konstitusiyasına görə, prezidentin qanun layihəsi ilə bağlı qərar verməsi üçün on günlük müddəti var. Əgər prezident bu müddət ərzində qanun layihəsini imzalamazsa və Konqres öz fəaliyyətini davam etdirirsə, layihə prezidentin imzası olmadan qanuna çevrilir. Bu hal bəzən “avtomatik veto” ilə qarışdırılsa da, əslində Konstitusiyada nəzərdə tutulan xüsusi prosedurdur. Tarixən ABŞ prezidentləri veto hüququndan müxtəlif siyasi və iqtisadi məsələlərdə istifadə etmişlər. Məsələn, prezidentlər bu səlahiyyətdən dövlət büdcəsi, vergi siyasəti, sosial proqramlar, beynəlxalq münasibətlər və dövlət xərcləri ilə bağlı qanun layihələrinə münasibət bildirərkən istifadə ediblər. Veto bəzən prezidentlə Konqres arasında siyasi mübahisələrin əsas vasitəsinə çevrilir. Xüsusilə prezidentin mənsub olduğu siyasi partiya Konqresdə çoxluğa malik olmadıqda veto hüququ daha böyük siyasi əhəmiyyət qazanır. ABŞ prezidentinin veto hüququ qanunvericilik prosesində qeyri-məhdud səlahiyyət demək deyil. Konqresin vetonu üçdə iki səs çoxluğu ilə aradan qaldırmaq imkanı prezident hakimiyyətinin balanslaşdırılmasına xidmət edir. Bundan əlavə, prezidentin veto hüququ Konqresin qanunvericilik fəaliyyətinə məsuliyyətlə yanaşmasına da təsir göstərir. Qanun layihələrinin hazırlanması zamanı Konqres üzvləri prezidentin mümkün etirazlarını nəzərə almağa çalışırlar. Eyni zamanda, Konqresin vetonu aradan qaldırmaq səlahiyyəti hakimiyyət bölgüsü prinsipinin qorunmasını təmin edir. Beləliklə, veto hüququ ABŞ-da demokratik idarəetmənin, konstitusion nəzarətin və hakimiyyət qolları arasında tarazlığın təmin edilməsində mühüm rol oynayır.
Tahir TAĞIYEV
