Şakir Ağayev: “...Media qurumlarının yaratdığı kontentdən gəlir əldə edən platformalar bir tərəfdən həmin materialların yayılmasından qazanc götürür, digər tərəfdən isə...”
Google, Meta və digər rəqəmsal platformalar Azərbaycan mətbuatının və media qurumlarının hazırladığı kontentdən istifadə edərək reklam gəlirləri əldə edirlər, lakin həmin kontentin yaradıcılarına və istehsalçılarına adekvat ödəniş etmirlər. Bu, müəllif hüquqları, media iqtisadiyyatı və rəqəmsal platformaların məsuliyyəti ilə bağlı ciddi məsələdir.
Bu məsələ “Media və rəqəmsal platformalar arasındakı qeyri-bərabər rəqabət” (və ya media böhranı) adlanır. Rəqəmsal platformaların ("Google", "Meta", "TikTok", "X" və s.) reklam bazarını inhisara alması və medianın kontentindən pulsuz yararlanması artıq bir çox ölkəni qanunvericilik səviyyəsində addımlar atmağa məcbur edir.
Dünyada bu disbalansı aradan qaldırmaq üçün tətbiq edilən əsas mexanizmlər və mövcud vəziyyət aşağıdakı kimidir:
Avstraliya (Haber Medyası Sövdələşmə Məcəlləsi - 2021): Dünyada bu sahədə ilk ciddi addımı Avstraliya atıb. Qəbul edilən qanun "Google" və "Meta"nı yerli media qurumları ilə müqavilə bağlamağa və xəbər məzmununa görə onlara pul ödəməyə məcbur edib. Nəticədə "Google" və "Meta" ildə 200-250 milyon Avstraliya dolları məbləğində ödənişi nəzərdə tutan 30-dan çox müqavilə imzalayıb. Hazırda Avstraliya daha irəli gedərək ödəniş etməkdən imtina edən platformalara xüsusi rüsum tətbiq edir. Platformalar əvvəlcə xəbər xidmətlərini bloklamaqla hədələsələr də, sonda geri çəkildilər və yerli mediaya yüz milyonlarla dollar ödəməyə başladılar.
Kanada (Onlayn Xəbərlər Aktı - C-18): Kanadada qəbul edilən oxşar qanundan sonra "Meta" (Facebook/Instagram) öz platformalarında Kanada xəbərlərinin paylaşılmasını tamamilə blokladı. "Google" isə hökumətlə razılığa gələrək Kanada media fonduna ildə təxminən 100 milyon Kanada dolları ödəməyi öhdəsinə götürdü.
Avropa İttifaqı (Müəllif Hüquqları Direktivi): Aİ ölkələrində texnologiya nəhənglərindən "qonşu hüquqlar" (neighboring rights) çərçivəsində media məzmunundan istifadəyə görə ödəniş tələb olunur. Məsələn, Fransada media qurumları "Google" ilə uzunmüddətli kompensasiya müqavilələri imzalayıblar. Nəticədə 2024-cü ildə Polşa, Bolqarıstan, Çexiya və Macarıstan da daxil olmaqla, 13 Avropa ölkəsindən 32 media qrupu birləşərək "Google"a qarşı 2,1 milyard avroluq iddia qaldırıb və işi Amsterdam məhkəməsinə təqdim edib. Bu, hətta kiçik ölkələrin mediasının da xarici məhkəmələrdə öz hüquqlarını birgə müdafiə edə biləcəyini göstərir.
Azərbaycan reallığında bu problem yerli medianın inkişafı qarşısında daha böyük maneələr yaradır.
Reklam gəlirlərinin böyük hissəsi (bəzi təxminlərə görə 80-90%-i) ölkədən kənara – qlobal platformalara axır. Bu isə yerli medianın müstəqil maliyyələşməsini çətinləşdirir, redaksiyaların kiçilməsinə və keyfiyyətli jurnalistikanın (məsələn, araşdırma jurnalistikasının) zəifləməsinə səbəb olur.
Yerli media rəqəmsal platformaların alqoritmlərindən asılı qaldığı üçün ciddi xəbərlər yerinə, daha çox baxış gətirən "sensasiyalı" və ya şou-biznes xarakterli məzmunlara (clickbait) üstünlük verməyə məcbur olur.
Qlobal nəhənglər ölkədə fiziki ofisləri olmadan böyük reklam gəlirləri əldə edirlər. Dövlət rəqəmsal xidmətlərə ƏDV tətbiq etsə də, bu, reklam bazarındakı qeyri-bərabərliyi tam kompensasiya etmir.
Azərbaycanda yerli medianı qorumaq üçün beynəlxalq təcrübəyə əsaslanan bir neçə addım atıla bilər:
1. Xüsusi Qanunvericilik: Avstraliya və ya Kanada modelinə uyğun olaraq, texnologiya şirkətlərini yerli media orqanlarının məzmunundan istifadəyə görə kompensasiya ödəməyə məcbur edən qanun qəbul edilə bilər.
2. Media Fondu və Qrantlar: Platformalardan toplanan rəqəmsal vergilərin bir hissəsi birbaşa yerli medianın və keyfiyyətli jurnalistikanın inkişafına yönəldilən fondlara köçürülə bilər.
3. Kollektiv Danışıqlar: Yerli media subyektləri assosiasiyalar şəklində birləşərək "Google" və "Meta" kimi şirkətlərlə fərdi şəkildə deyil, kollektiv şəkildə gəlir bölgüsü danışıqları apara bilərlər.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, söhbət Google və digər qlobal rəqəmsal platformaların Azərbaycan mətbuatının, qəzetlərin, nəşriyyatların və jurnalistlərin hazırladığı kontentdən istifadə etməsindən gedir.
Bizim media qurumları, jurnalistlər böyük zəhmət hesabına materiallar, məqalələr, araşdırmalar hazırlayırlar. Bu materiallar internetdə, sosial şəbəkələrdə və axtarış sistemlərində yayılır. Nəticədə həmin kontentdən istifadə edən platformalar reklam gəlirləri və digər kommersiya imkanları əldə edirlər. Ancaq bu gəlirin yaradılmasında iştirak edən Azərbaycan mediası çox vaxt adekvat maddi qarşılıq almır.
Ekspertlərə görə, məsələ təkcə Google ilə məhdudlaşmır. Facebook, Instagram, YouTube, TikTok və digər platformalar da Azərbaycan mediasının reklam bazarına ciddi təsir göstərirlər. Bir tərəfdən onların imkanlarından istifadə edərək materiallarımızı geniş auditoriyaya çatdırırıq, digər tərəfdən isə reklam gəlirlərinin böyük hissəsi qlobal platformaların əlində cəmləşir.
Burada əsas sual budur: Kontenti yaradan jurnalist, qəzet və nəşriyyat niyə onun kommersiya dövriyyəsindən ədalətli pay almalı deyil?
Bu məsələni yalnız ayrı-ayrı media qurumlarının problemi kimi deyil, milli informasiya məkanının və jurnalistikanın iqtisadi gələcəyinə təsir edən ciddi problem kimi qiymətləndirmək lazımdır. Azərbaycan mediasının rəqəmsal platformalar qarşısında hüquqlarının qorunması, müəllif əməyinin qiymətləndirilməsi və ədalətli ödəniş mexanizmlərinin yaradılması vacibdir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, bu məsələdə dövlət səviyyəsində də müzakirələr aparılmalı, beynəlxalq təcrübə öyrənilməli və Azərbaycan mediasının maraqlarını qoruyan hüquqi mexanizmlər hazırlanmalıdır.
“Novoye vremya” qəzetinin baş redaktoru Şakir Ağayev baki-xeber.com-a bildirdi ki, istər Google, istər Meta, istərsə də TikTok və digər sosial şəbəkələr olsun, bu platformalar bu gün media kontentindən istifadə etməklə ciddi gəlirlər əldə edirlər. “Lakin həmin kontentin yaradıcılarına, xüsusilə də ənənəvi media qurumlarına bunun müqabilində adekvat ödəniş edilmir.
Məsələn, Facebook və Instagram artıq ödənişsiz reklam və geniş auditoriyaya çatmaq imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırıblar. İstənilən materialın daha geniş yayılması, daha çox insana çatması üçün reklam büdcəsi ayırmaq, platformaya pul ödəmək tələb olunur. Google da bu baxımdan oxşar mexanizmlə fəaliyyət göstərir. Beləliklə, media qurumlarının yaratdığı kontentdən gəlir əldə edən platformalar bir tərəfdən həmin materialların yayılmasından qazanc götürür, digər tərəfdən isə media qurumlarını öz auditoriyasına çatmaq üçün ödəniş etməyə məcbur edən bir sistem formalaşdırırlar.
Burada mühüm bir paradoks ortaya çıxır. Biz bir tərəfdən dezinformasiyaya qarşı mübarizə aparmaq istəyirik, digər tərəfdən isə bəzən məhz dezinformasiya yayan platformalara özümüz pul ödəyərək onların auditoriyamıza təsir imkanlarını genişləndiririk”.
Ş.Ağayev qeyd etdi ki, sosial şəbəkələr artıq sadəcə informasiya mübadiləsi vasitəsi deyil, onlar həm də cəmiyyətə təsir göstərmək, ictimai rəy formalaşdırmaq və siyasi-ideoloji istiqamətləndirmə aparmaq üçün mühüm alətə çevriliblər. “Bu platformaların fəaliyyət göstərdiyi ölkələr üçün onların yaratdığı imkanlar yalnız iqtisadi gəlirlə məhdudlaşmır. Burada həm də siyasi və ideoloji təsir imkanlarından söhbət gedir. Müasir dünyada sosial şəbəkələr bir dövlətin başqa dövlətlərin cəmiyyətlərinə və ictimai rəyinə təsir göstərməsinin mühüm vasitələrindən biri hesab olunur.
Bəs Azərbaycan bu vəziyyətdə hansı addımları atmalıdır?
Mən hesab edirəm ki, ilk növbədə, bu sosial şəbəkələrin Azərbaycanda rəsmi nümayəndəliklərinin yaradılması məsələsi gündəmə gətirilməlidir. Həmin nümayəndəliklər Azərbaycan qanunvericiliyi çərçivəsində fəaliyyət göstərməli, milli maraqların qorunması və dövlətin hüquqi tələblərinin yerinə yetirilməsi təmin olunmalıdır”.
Ş.Ağayev vurğuladı ki, bununla yanaşı, platformalarla Azərbaycan arasında qarşılıqlı hüquq və öhdəlikləri müəyyən edən müqavilələrin bağlanması da vacibdir.
Ş.Ağayev hesab edir ki, belə nümayəndəliklərin mövcudluğu dövlətin həmin platformalarla dialoq və əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirə, müəyyən problemlərin daha operativ həllinə şərait yarada bilər.
“Digər tərəfdən, hesab edirəm ki, sosial şəbəkələrin bloklanması və ya fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması məsələsinə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Çünki bir platformanın Azərbaycanda bloklanması onun başqa ölkələrdə fəaliyyətini dayandırmır. Məlumatlar digər platformalarda və xarici informasiya məkanında yayılmağa davam edə bilər. Bəzi hallarda isə belə məhdudiyyətlər əks effekt verərək, dezinformasiyanın daha geniş yayılmasına səbəb ola bilər.
Ona görə də əsas məqsədimiz sosial şəbəkələrdə daha keyfiyyətli, etibarlı və real kontentin yayılmasını təmin etmək olmalıdır. Təəssüf ki, bu da həmişə gözlənilən nəticəni vermir. Çünki insanlar bəzən həqiqətdən daha çox sensasiyalı və yalan məlumatlara maraq göstərir, dezinformasiyaya daha tez inanırlar.
Bu isə təkcə media mühitinə deyil, bütövlükdə ölkənin informasiya təhlükəsizliyinə və media siyasətinə ciddi zərbə vurur.
Nəticə etibarilə, mən hesab edirəm ki, sosial şəbəkələrlə münasibətlərdə ən doğru yol onların fəaliyyətini tamamilə məhdudlaşdırmaq deyil, Azərbaycan qanunvericiliyi çərçivəsində tənzimlənən əməkdaşlıq mexanizmləri yaratmaqdır. Azərbaycanda rəsmi nümayəndəliklərin açılması, qarşılıqlı müqavilələrin bağlanması və milli maraqların qorunması şərti ilə bu platformaların fəaliyyətinin daha effektiv tənzimlənməsinə nail olmaq mümkündür”-deyə Ş.Ağayev qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
