Mədəni irsin qorunması yalnız tarixi nümunələrin mühafizəsi ilə məhdudlaşmır. Bu irsin öyrənilməsi, onun daşıdığı mənaların və mədəni kodların araşdırılması, müasir yaradıcılıq vasitələri ilə yenidən təqdim edilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. “Tətbiqi Sənət Nümunələrinin Qorunmasına və Təbliğinə Yardım” İctimai Birliyinin fəaliyyəti bu yanaşmaya əsaslanır. Birliyin tədqiqat və yaradıcılıq istiqamətləri, eləcə də Novxanıda fəaliyyət göstərən Sərdar Sandıq Mücrü Ocağı bu modelin həyata keçirildiyi platformalardandır.
Bu fəaliyyət çərçivəsində beynəlxalq elmi-mədəni əlaqələrin qurulması da xüsusi yer tutur. İctimai Birliyin amerikalı tədqiqatçılar — Nikolay Vaçt (Nicolai Wacht) və Pol Maykl Teylor (Paul Michael Taylor) ilə yaratdığı peşəkar əlaqələr, Sərdar Sandıq Mücrü Ocağına təşkil olunan görüşlər və elmi nəşrlərin təqdim edilməsi bu istiqamətdə atılmış konkret addımlardandır.
İCTİMAİ BİRLİYİN DƏVƏTİ VƏ BEYNƏLXALQ TƏDQİQATÇI İLƏ GÖRÜŞLƏR
İqtisadiyyat üzrə doktorantura səviyyəsində təhsil alan, antropologiya sahəsinə də maraq göstərən Nikolay Vaçt Azərbaycana Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin (AIDA) və Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin dəstəyi ilə həyata keçirilən “Visiting Researcher Program” proqramı çərçivəsində gəlmişdi. Onun Azərbaycana səfəri İctimai Birliyin dəvəti ilə bağlı deyildi. Lakin ölkədə olduğu müddətdə Birliyin Sərdar Sandıq Mücrü Ocağı ilə tanışlıq dəvətini qəbul etməsi qarşılıqlı elmi-mədəni maraqların inkişafı baxımından əlamətdar oldu.
Uzunmüddətli ABŞ–Bakı səfərindən sonra istirahət gününün bir hissəsini Novxanıda, Ocaqda keçirməyə üstünlük verən Nikolay Vaçt burada sandıq və mücrülərin tarixi, onların üzərindəki rəmzlər, naxışlar, bədii kompozisiyalar, eləcə də ənənəvi sənətkarlığın müasir dövrdə yaşadılması istiqamətində aparılan işlərlə maraqlandı.
İlk görüşün xüsusi məqamlarından biri də Pol Maykl Teylorun Vaşinqtondan canlı vizual bağlantı vasitəsilə söhbətə qoşulması oldu. Smithsonian Milli Təbiət Tarixi Muzeyinin tədqiqat antropoloqu, Asiya, Avropa və Yaxın Şərq etnologiyası üzrə kuratoru, həmin muzeyin Asiya Mədəniyyəti Tarixi Proqramının rəhbəri olan Teylor bu bağlantı vasitəsilə Sərdar Sandıq Mücrü Ocağını virtual olaraq gəzdi.
O, Ocağın emalatxanaları, texniki imkanları, istifadə olunan avadanlıq və texnologiyalar, yaradıcılıq və istehsal prosesləri ilə ətraflı tanış oldu. Eyni zamanda, təqdim edilən nümunələrin ornamentləri, kompozisiya quruluşu və onların arxasında dayanan tarixi-mədəni məzmun barədə məlumat aldı. Beləliklə, görüş yalnız fikir mübadiləsi ilə məhdudlaşmadı, Ocağın tədqiqat və yaradıcılıq mühitinin uzaqdan tanıdılması üçün də imkan yaratdı.
Nikolay Vaçt Azərbaycandan ayrılacağı gün, səfərinin son mərhələsində Sərdar Sandıq Mücrü Ocağına ikinci dəfə baş çəkdi. Bu görüş zamanı o, təqdim olunan tətbiqi sənət nümunələri ilə yenidən tanış oldu. Xüsusilə Lalə Sərdarlının tarixi memarlıq abidələrinin təsvir və motivlərini müasir zinət əşyalarında ifadə edən işləri, eləcə də yapon şibori texnikasından ilhamlanan aksesuarları onun diqqətini çəkdi. Bu nümunələri fotoşəkillə qeydə alması da həmin yaradıcılıq istiqamətinə marağının göstəricisi idi.
ƏNƏNƏNİN MÜASİR YARADICILIQDA DAVAMI
Sərdar Sandıq Mücrü Ocağında təqdim olunan nümunələr ənənəvi sənət irsinin müasir texnologiyalarla əlaqələndirilməsinin müxtəlif imkanlarını nümayiş etdirir. Burada tarixi ornamentlər, memarlıq elementləri və xalq sənətinin bədii xüsusiyyətləri yalnız təkrarlanmır, araşdırılır, yeni kompozisiyalarda şərh olunur və müasir tətbiqi sənət nümunələrinə çevrilir.
Bu prosesdə rəqəmsal modelləşdirmə, üçölçülü layihələndirmə, lazer və digər müasir texnologiyalardan istifadə edilir. Məsələn, tarixi memarlıq abidələrinin və mədəni rəmzlərin təsvirləri əsasında hazırlanan zinət əşyalarında ənənəvi məzmun müasir bədii forma ilə birləşdirilir. Eyni yanaşma sandıq və mücrülərin dekorativ elementlərinin hazırlanmasında da tətbiq olunur.
Lalə Sərdarlının şibori texnikasından ilhamlanan aksesuarlarında ipəyin rəng keçidləri, tikmə və metal detalları bir araya gətirilir. Bu nümunələrdə fərqli mədəniyyətlərə məxsus yaradıcılıq təcrübələrinin qarşılıqlı əlaqəsi də özünü göstərir. Belə yanaşma ənənənin dəyişməz formada saxlanılması deyil, onun müasir bədii düşüncə və texnologiyalarla yeni ifadə imkanlarının yaradılması deməkdir.
İctimai Birliyin yanaşmasında tətbiqi sənət nümunəsinin hazırlanması tədqiqatın son nöqtəsi deyil, onun nəticələrinin cəmiyyətə təqdim olunması və irsin yaşadılması prosesinin bir hissəsidir. Bu baxımdan Sərdar Sandıq Mücrü Ocağı həm yaradıcılıq, həm araşdırma, həm də mədəni dialoq platforması kimi fəaliyyət göstərir.
ELMİ NƏŞRLƏR — ARAŞDIRMA MÜHİTİNİN ZƏNGİNLƏŞMƏSİ
Görüşlər zamanı Nikolay Vaçt tərəfindən İctimai Birliyə iki elmi nəşr hədiyyə edildi. İlk görüşdə təqdim olunan “Boru kəmərləri dəhlizində keçmiş və gələcək irs: Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə” (Past and Future Heritage in the Pipelines Corridor: Azerbaijan, Georgia, Turkey) kitabı regionun arxeoloji və mədəni irsinə həsr olunub. Smithsonian İnstitutunun Asiya Mədəniyyəti Tarixi Proqramı tərəfindən 2011-ci ildə nəşr edilmiş kitabın müəllifləri Pol Maykl Teylor (Paul Michael Taylor), Kristofer R. Polqləys (Christopher R. Polglase), Nəcəf Museyibli (Najaf Museyibli), Cared M. Koller (Jared M. Koller) və Troy A. Consondur (Troy A. Johnson).
Nəşrdə Bakı–Tbilisi–Ceyhan və Cənubi Qafqaz boru kəmərlərinin çəkilişi zamanı Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyədə aparılmış arxeoloji tədqiqatların nəticələri ümumiləşdirilir. Kitabın adında yer alan “keçmiş və gələcək irs” anlayışı da diqqətəlayiqdir. Bu yanaşma mədəni irsin yalnız keçmişdən qalan dəyər kimi deyil, gələcək nəsillər üçün qorunmalı və yaşadılmalı sərvət kimi dərk edilməsini ifadə edir.
İkinci görüş zamanı isə Nikolay Vaçt Lalə Sərdarlıya İctimai Birliyin sədri kimi “Donanmanın flaqmanı: Koreya qalereyasına bələdçi” (Flagship of a Fleet: A Korea Gallery Guide) kitabını təqdim etdi. Pol Maykl Teylor və Kristofer C. Lotis (Christopher J. Lotis) tərəfindən hazırlanmış, 2008-ci ildə Smithsonian Milli Təbiət Tarixi Muzeyinin Asiya Mədəniyyəti Tarixi Proqramı tərəfindən nəşr olunmuş bu bələdçi Koreya mədəni irsinin muzey ekspozisiyasında təqdimatına həsr edilib. Nəşrdə keramika, rəngkarlıq, tekstil və heykəltəraşlıq nümunələri vasitəsilə Koreyanın çoxəsrlik tarixi və mədəniyyəti geniş auditoriyaya çatdırılır.
Mövzu və coğrafiya baxımından fərqli olan bu iki nəşr mədəni irsin öyrənilməsi və təqdimatının müxtəlif istiqamətlərini əhatə edir. Birinin Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin arxeoloji irsinə, digərinin Koreya mədəniyyətinin muzey vasitəsilə tanıdılmasına həsr olunması İctimai Birliyin fəaliyyətində dünya mədəni irsinə daha geniş yanaşmanın əhəmiyyətini bir daha göstərir.
Hər iki kitab Sərdar Sandıq Mücrü Ocağının kitabxanası üçün qiymətli elmi nəşrlər, İctimai Birliyin Araşdırmalar Mərkəzi üçün isə mühüm tədqiqat resurslarıdır. Bu nəşrlərin təqdim edilməsinə görə Nikolay Vaçta, onların müəllifi və həmmüəllifi olan Pol Maykl Teylora elmi irsə verdiyi töhfəyə görə təşəkkürümüzü bildiririk.
İNSTİTUSİONAL ƏLAQƏLƏRİN ƏHƏMİYYƏTİ VƏ GƏLƏCƏK PERSPEKTİVLƏR
İctimai Birliyin Nikolay Vaçt və Pol Maykl Teylorla əlaqələri ayrı-ayrı şəxslər arasında ünsiyyət çərçivəsində deyil, təşkilat səviyyəsində qurulan peşəkar və elmi-mədəni əlaqələr kimi dəyərləndirilməlidir. Birliyin Nikolay Vaçta ünvanladığı dəvət, onun bu dəvəti qəbul edərək Sərdar Sandıq Mücrü Ocağına iki dəfə baş çəkməsi, Pol Maykl Teylorun ilk görüşə Vaşinqtondan canlı vizual bağlantı ilə qoşulması və elmi nəşrlərin İctimai Birliyə hədiyyə edilməsi bu təşəbbüsün konkret nəticələridir.
Bu əlaqələrin əhəmiyyəti yalnız baş tutmuş görüşlərlə məhdudlaşmır. Onlar tətbiqi sənət, maddi mədəni irs, ənənəvi sənətkarlıq, muzey işi və yaradıcı iqtisadiyyat kimi istiqamətlərdə fikir və təcrübə mübadiləsi üçün zəmin yaradır. Gələcəkdə bu əlaqələrin daha geniş elmi-mədəni əməkdaşlıq formatlarına çevrilməsi imkanları da mövcuddur. Belə əməkdaşlığın konkret forması isə tərəflərin növbəti mərhələdəki təşəbbüsləri və müvafiq qurumların mövqeyi əsasında müəyyənləşə bilər.
İctimai Birlik üçün beynəlxalq əlaqələrin qurulması öz fəaliyyətini yalnız yerli mədəni irsin təbliği ilə məhdudlaşdırmamaq, müxtəlif xalqların mədəni təcrübələrini öyrənmək və onların arasında qarşılıqlı anlaşmaya töhfə vermək baxımından da əhəmiyyətlidir. Çünki mədəni irs ayrı-ayrı xalqların tarixi yaddaşı olmaqla yanaşı, bəşəriyyətin ortaq mədəni sərvətidir.
Sərdar Sandıq Mücrü Ocağında keçirilən görüşlər, virtual tanışlıq və elmi nəşrlərin təqdim edilməsi bu baxışın praktik ifadəsidir. Keçmişin irsini araşdırmaq, onu müasir yaradıcılıq vasitələri ilə yaşatmaq və beynəlxalq elmi-mədəni əlaqələr vasitəsilə daha geniş auditoriyaya çatdırmaq — İctimai Birliyin fəaliyyətində bir-birini tamamlayan istiqamətlərdir.
İsgəndər SƏRDARLI “Tətbiqi Sənət Nümunələrinin Qorunmasına və Təbliğinə Yardım” İctimai Birliyinin Araşdırmalar Mərkəzi
