Bədii təfəkkürdə məkan və memarlıq obrazları müəllifin milli kimlik, tarix və vətənpərvərlik konseptlərinə münasibətini şərtləndirən mühüm poetik indikatorlardır. Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın zəngin ədəbi irsi vətən torpağının təbii mənzərələri ilə yanaşı, onun tarixi-memarlıq mühitinin bədii lövhələrlə ifadəsi baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Şair üçün məkan — keçmişlə bu gün, itirilmiş zamanla milli arzular arasında körpü rolunu oynayır. Şəhriyar poeziyasında memarlıq irsi (qalalar, məscidlər, körpülər, karvansaralar, qədim şəhər relyefləri və mülki tikililər) sadəcə dekorativ element deyil, xalqın tarixi taleyinin, sənətkarlıq dühasının və sosiokültürəl yaddaşının rəmzidir.
Şəhriyar poeziyasında vətənin memarlıq irsindən bəhs edərkən mərkəzi müstəvidə duran şəhər Təbrizdir. Şərq memarlığının mühüm mərkəzlərindən biri olan Təbriz şairin əsərlərində canlandırılarkən onun tarixi abidələrinə, məhəllə strukturlarına və bədii ansamblına xüsusi vurğu edilir.
Şair özünün “Təbrizim” şeirində və müxtəlif qəsidələrində Təbrizin qədim memarlıq abidələrinə referensiyalar edərək şəhərin tarixi şöhrətini tərənnüm edir. Bu baxımdanTəbrizin XVII əsr memarlıq abidəsi olan Ərk qalası əyilməzlik və möhtəşəm milli müqavimət rəmzi kimi Şəhriyarın misralarında fəxr və qürur mənbəyi kimi verilir. Bununla yanaşı, “İslamın firuzəsi” adlandırılan nadir memarlıq incisi, Göy məscid Şəhriyar poeziyasında mənəvi ucalıq və estetik mükəmməllik simvolu kimi canlanır.
Şair Təbrizin sadəcə monumental abidələrini deyil, Behcətabad, Maqsudiyyə, Qaraağac kimi qədim məhəllələrinin mülki memarlıq mühitini, küçə və meydanlarını da poetik topoqrafiyanın tərkib hissəsinə çevirir.
Şəhriyarın şah əsəri olan “Heydərbabaya salam” poeması etnoqrafik zənginliyi ilə yanaşı, kənd memarlığının, yaşayış məskənlərinin və məişət tikililərinin tərənnümü baxımından da böyük dəyərə malikdir. Poema boyunca şair təbiətlə harmoniyada olan kənd evlərini və icma məkanlarını təsvir edir:
"Məmmədsadıx damlarını suvardı..." və ya "Təndirlərdə bişirərdik qabağı..." kimi misralarda Şəhriyar Şərq-Azərbaycan kəndinin ənənəvi mülki memarlıq elementlərini — gil-palçıqla suvanan yastı damları, təndirxanaları canlı detallarla təsvir edir. Poemada maraqlı detallardan biri də məktəblə bağlıdı. Burada kəndin mənəvi mühitini formalaşdıran köhnə məktəb binaları, məscid və hücrələr poetik xatirələrin mərkəzində dayanır ("Molla' İbrahim var, ya yox? / Məktəb açar, oxur uşaqlar, ya yox?").
Kəndin mülki-insfrastruktur abidələri sayılan daş bulaqlar, çeşmələr də xalqın sosiallaşma və mənəvi birlik məkanı kimi təqdim olunur.
Şəhriyarın fars dilində qələmə aldığı epik-fəlsəfi xarakterli “Təxti-Cəmşid” (Cəmşidin taxtı- Persepolis) poeması şairin tarixi-memarlıq irsinə fəlsəfi münasibətinin zirvəsidir. Firdovsi və Nizami gələnəklərindən bəhrələnərək yazılan bu əsərdə şair Persepolis sütunlarının və monumental saray qalıqlarının fonunda zamanın faniliyini, eyni zamanda tarixi keçmişin əzəmətini tərənnüm edir. Monumental memarlıq abidəsi olan Təxti-Cəmşid burada daşlaşmış tarix, keçmiş sivilizasiyaların sənət zirvəsi kimi poetik təhlilə cəlb olunur.
Yekun olaraq onu qeyd edək ki, Məhəmmədhüseyn Şəhriyar poeziyasında vətənin memarlıq irsi sadəcə keçmişin maddi qalıqları kimi deyil, milli kimliyin, mədəni irsin və tarixi yaddaşın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Şair Təbrizin möhtəşəm qalalarından və məscidlərindən tutmuş Xoşginab kəndinin sadə gil damlarına, təndirxanalarına və bulaq başlarına qədər bütün memarlıq elementlərini yüksək məhəbbətlə tərənnüm etmişdir. Bu tərənnüm Şəhriyar poeziyasına həm bədii-estetik dərinlik, həm də tarixi-etnoqrafik vüsət qazandırır.
Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
