XII əsr Şərq renessansının parlaq simalarından biri olan Əfzələddin Xaqani Şirvani zəngin bədii irsi, elmi-fəlsəfi dünyagörüşü və bədii dilinin mürəkkəbliyi ilə seçilir. Xaqani poeziyasının səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri şairin səyahətlər etdiyi, gördüyü, müşahidə etdiyi coğrafi məkanları, şəhərləri və tarixi-memarlıq abidələrini yüksək poetik ustalıqla təsvir etməsidir. O, dövrünün ensiklopedik biliklərinə yiyələnərək memarlıq, mühəndislik və şəhərsalma prinsiplərini incəliklə dərk etmiş, bu biliyi poetik obrazlara çevirməyi bacarmışdır.
Xaqaninin yaradıcılığında memarlıq abidələri iki əsas istiqamətdə təzahür edir. Birincisi, fəlsəfi-tarixi abidələr, yəni keçmiş imperiyaların, sarayların və qəsrlərin qalıqları (məsələn, Kəsra sarayı, eyvani-mədain və s.). İkincisi, dini-müqəddəs tikililər: Kəbə, Məscidül-Haram və İslami ziyarətgahlar.
Xaqaninin yaradıcılığında memarlıq abidəsinə həsr olunmuş ən möhtəşəm əsər onun məşhur "Mədain xərabələri" qəsidəsidir. Sasanilər imperiyasının qədim paytaxtı Ktesifon (Mədain) şəhərində yerləşən Taq-ı Kəsra (Kəsra eyvanı) abidəsini ziyarət edən şair, dağılmış bu möhtəşəm saray tağını zamanın amansızlığına qarşı duran bir canlı şahid kimi qələmə alır.
“İbrətlə bax, ey könlüm, bu aləmə, gəl, bir an,
Eyvani-Mədaini ayineyi-ibrət san.”
Şair abidənin fizikiliyi ilə onun daşıdığı mənəvi-tarixi yük arasında dərin fəlsəfi əlaqə qurur. Məsələn, o Kəsra eyvanının hündür tağlarını, geniş salonlarını və kərpic toxunuşunu təsvir edərkən memarlıq detallarından istifadə edir. Burada abidə xarabalığının yarasa yuvasına çevrilməsi, şair üçün dünyəvi hakimiyyət faniliyinin simvoludur.
Qəsidədə həm də Dəclə çayı ilə Mədain sarayının qarşılıqlı münasibəti təsvir edilir. Çay sarayın ayaqlarına toxunduqca tökülən göz yaşını, abidə isə susqunluqla tarixin dərsini təcəssüm etdirir. Xaqani üçün Eyvani-Mədain sadəcə tarixi-arxeoloji qalıq deyil, insanı qəflət yuxusundan ayıran, məğrurluğu və təkəbbürü sındıran fəlsəfi "ayna" rolunu oynayır.
Xaqaninin ilk mənzum səyahətnaməsi sayılan "Töhfətül-İraqeyn" (İki İraqın töhfəsi) poemasında Yaxın və Orta Şərq şəhərlərinin, memarlıq quruluşunun dərin təsviri verilir. Şair Şirvandan başlayaraq Həmədan, Bağdad, Məkkə və Mədinəyə qədər uzanan yol boyunca qarşılaşdığı şəhər ansambllarını, qalalarlı, körpüləri və məscidləri təsvir edir. Bununla yanaşı, şair öz vətəni Şirvanın qəsrlərini, istehkamlarını və saray binalarını xatırlayarkən XII əsr Abşeron-Şirvan memarlıq məktəbinin möhkəmlik və sadəlik prinsiplərini vurğulayır. Bununla yanaşı, Bağdadın dairəvi şəhər planlaşdırılması, Dəclə üzərindəki körpülər və möhtəşəm mədrəsələr Xaqaninin poetik diqqətindən yayınmır.
Xaqani poeziyasında İslam memarlığının mərkəzində duran Kəbə xüsusi yer tutur. Müqəddəs Həcc ziyarəti zamanı Kəbəni görən şair bu kubvari tikilinin həndəsi formasını, qara örtüyünü və ətrafındakı sütunlu eyvanları mistik və bədii boyalarla bəzəyir.
Şair Kəbənin sadə, lakin əzəmətli həndəsi formasını insanın mənəvi kamillik mərkəzi ilə eyniləşdirir. Kəbənin divarlarındakı hər bir daş, Həcərül-Əsvəd (Qara daş) Xaqani üçün ilahi nurun və insan sədaqətinin maddi təzahürüdür.
Yekun olaraq onu xatırladaq ki, Xaqani Şirvani yaradıcılığında tarixi memarlıq abidələri yalnız vizual dekorasiya və ya məkan göstəricisi deyil, dərin fəlsəfi, ictimai və estetik funksiyaya malikdir. Şair memarlıq formalarını və abidələrin zaman daxilindəki dəyişikliyini təhlil edərək aşağıdakı elmi nəticələrə gəlmişdir:
1. Dağılmış memarlıq abidələri (Eyvani-Mədain) keçmiş hökmdarların zülmünü və dünya varlığının keçiciliyini göstərən canlı dərsliyə çevrilmişdir.
2. Xaqani poeziyası XII əsr Yaxın Şərqinin şəhərsalma və memarlıq mənzərəsini özündə ehtiva edən mühüm poetik-tarixi mənbədir.
3. Müqəddəs memarlıq abidələri (Kəbə, məscidlər) şairin mənəvi təmizlənmə və ilahi gözəllik axtarışlarının rəmzi kimi çıxış edir.
Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
