Azərbaycanda pensiya sistemində müzakirəyə çıxarılan yeni indeksləşmə mexanizmi əslində sadəcə pensiyaların hər il artırılması qaydasının dəyişdirilməsi deyil. Burada əsas məsələ yüksək məbləğli pensiyaların və böyük pensiya kapitallarının indeksləşdirilməsinə diferensial yanaşmanın tətbiq edilməsidir. Bu yanaşma pensiya sistemində həm sosial müdafiə, həm də sığorta prinsipi arasında yeni balans yaratmağa hesablanıb.
Hazırkı qaydada əmək pensiyasının sığorta hissəsi ildə bir dəfə ölkə üzrə orta aylıq nominal əməkhaqqının illik artım tempinə uyğun indeksləşdirilir. Pensiya kapitalı isə istehlak qiymətləri indeksinin illik səviyyəsinə uyğun artırılır. Yəni pensiyaçı ilə hələ pensiyaya çıxmamış şəxsin fərdi hesabında toplanan kapital üçün eyni indeksdən istifadə edilmir.
Məsələn, 2026-cı ildə əvvəlki ilin orta aylıq əməkhaqqının artım tempi 9,3 faiz olduğuna görə pensiyalar yanvarın 1-dən 9,3 faiz artırılıb. Eyni zamanda fərdi hesablarda 2026-cı il yanvarın 1-dək qeydə alınmış pensiya kapitalları 2025-ci ilin istehlak qiymətləri indeksinə uyğun olaraq 5,6 faiz indeksləşdirilib.
Bu fərq əhəmiyyətlidir. Çünki pensiya kapitalı gələcək pensiyanın hesablanması üçün əsasdır. Deməli, bu kapitalın indeksləşdirilməsi faktiki olaraq insanın gələcək pensiya hüququnun inflyasiya qarşısında qorunmasına xidmət edir. Pensiya təyin edildikdən sonra isə artıq aylıq ödəniş əməkhaqqının artım tempinə uyğun olaraq indeksləşdirilir.
Yeni təklif olunan mexanizmin əsas fərqi isə indeksasiya faizinin bütün pensiya məbləğinə eyni formada tətbiq edilməsindən imtina edilməsidir. Milli Məclisdə təqdim edilən layihəyə əsasən, orta aylıq əməkhaqqına qədər olan pensiya məbləği əvvəlki kimi tam indeksasiya faizi ilə artırılacaq. Pensiya orta aylıq əməkhaqqından yüksəkdirsə, həmin həddə qədər olan hissə tam indeksləşdiriləcək, həddən yuxarı olan hissəyə isə 0,2 və 0,5 kimi diferensial əmsallar tətbiq ediləcək.
Hazırda 1 avqust 2026-cı il tarixinə ölkədə orta aylıq nominal əməkhaqqı 1176,7 manat göstərilir. Bu rəqəm yeni mexanizmdə mühüm istinad nöqtəsi kimi çıxış edir. Məsələn, sadələşdirilmiş formada desək, əgər indeksasiya faizi 10 faiz olarsa və şəxsin pensiyası 900 manatdırsa, həmin məbləğin hamısına 10 faiz tətbiq olunacaq. Əgər pensiya 1500 manatdırsa, 1176,7 manata qədər olan hissə 10 faizlə, bundan yuxarı olan hissə isə müəyyən edilmiş əmsalla artırılacaq. Beləliklə, yüksək pensiyanın artımı nominal olaraq davam edəcək, lakin aşağı pensiyalarla eyni sürətlə olmayacaq.
Burada "yüksək pensiyaya aşağı əmsal tətbiq olunur" ifadəsini pensiyanın azaldılması kimi başa düşmək düzgün deyil. Söhbət mövcud pensiyanın aşağı salınmasından deyil, gələcək illərdə həmin pensiyanın indeksasiya hesabına artım tempinin diferensiallaşdırılmasından gedir. Başqa sözlə, 1500 manatlıq pensiya 1176,7 manat səviyyəsinə endirilmir; sadəcə həmin həddən yuxarı hissənin illik artımı tam indeksasiya faizi ilə deyil, daha aşağı əmsalla hesablanır.
Eyni prinsipin pensiya kapitallarına da tətbiq olunması nəzərdə tutulur. Yəni böyük pensiya kapitalının bütün məbləğinin eyni faizlə artırılması əvəzinə müəyyən həddə qədər kapital tam indeksləşdirilə, həddən yuxarı hissəyə isə daha aşağı əmsal tətbiq edilə bilər. Burada məqsəd yüksək gəlir və yüksək kapital sahibi olan şəxsin gələcək pensiya hüququnu tamamilə məhdudlaşdırmaq yox, sistem daxilində indeksasiya nəticəsində yaranan fərqlərin daha idarəolunan olmasını təmin etməkdir.
Bu dəyişiklik xüsusilə ona görə diqqət çəkir ki, Azərbaycanda pensiya sistemi sığorta prinsipi əsasında qurulub: insan nə qədər sosial sığorta ödəyirsə və fərdi hesabında nə qədər pensiya kapitalı formalaşdırırsa, onun gələcək pensiyasının məbləği də buna uyğun müəyyənləşir. Milli Məclisdə təqdim olunan layihənin müəllifləri də məhz pensiya sisteminin sığorta prinsiplərinə əsaslandığını vurğulayırlar.
Burada iki prinsip arasında müəyyən ziddiyyət ortaya çıxır. Bir tərəfdən, daha çox sosial sığorta haqqı ödəyən şəxsin daha yüksək pensiya alması sığorta prinsipinin məntiqidir. Digər tərəfdən isə yüksək pensiyaların hər il tam indeksləşdirilməsi dövlətin pensiya xərclərini daha sürətlə artırır. Diferensial indeksləşmə bu iki yanaşma arasında müəyyən tarazlıq yaratmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.
Məsələnin sosial tərəfi də var. Rəsmi açıqlamaya görə, pensiyaçıların 90 faizdən çoxunun pensiyası orta aylıq əməkhaqqı səviyyəsindən aşağıdır. Buna görə yeni mexanizm qüvvəyə minərsə, onların böyük əksəriyyəti əvvəlki qaydada tam indeksasiya faizindən yararlanacaq. Diferensial əmsallar əsasən daha yüksək pensiya alan təbəqəyə tətbiq olunacaq.
Bu isə sistemin sosial prioritetini dəyişir: indeksasiyaartımından ən böyük nominal faydanı yüksək pensiya alan şəxslər deyil, daha geniş pensiyaçı kütləsinin əldə etməsi nəzərdə tutulur. Eyni zamanda dövlət üçün yüksək pensiyaların indeksləşdirilməsindən yaranan əlavə maliyyə yükünün müəyyən qədər məhdudlaşdırılması mümkün olur.
Lakin yeni mexanizmin uzunmüddətli nəticəsi yalnız büdcə qənaəti ilə ölçülməməlidir. Pensiya kapitalına tətbiq edilən əmsallar insanların sosial sığorta ödənişlərinə münasibətinə də təsir edə bilər. Çünki yüksək əməkhaqqı alan və daha çox sosial sığorta haqqı ödəyən şəxs üçün gələcək kapitalın müəyyən hissəsinin daha aşağı əmsalla indeksləşdirilməsi əlavə sual yarada bilər: daha çox sığorta haqqı ödəməyin gələcək pensiya üstünlüyü hansı səviyyədə qorunur?
Ona görə də yeni mexanizmin əsas həssas nöqtəsi əmsalların özündən çox, onların hansı hədlərə və hansı formulaya əsasən tətbiq ediləcəyidir. Əgər hədd, əmsal və hesablama qaydaları aydın və proqnozlaşdırıla bilən olarsa, sistem iştirakçısı gələcək pensiyasını daha real hesablaya bilər. Əksinə, qaydaların tez-tez dəyişməsi və yüksək gəlirli sığortaolunan üçün gələcək pensiya hüququnun necə formalaşacağının qeyri-müəyyən qalması sosial sığortaya etimad baxımından problem yarada bilər.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanda təklif olunan dəyişiklik pensiyaların azaldılmasını deyil, indeksasiya artımının məbləğdən asılı olaraq diferensiallaşdırılmasını nəzərdə tutur. Orta əməkhaqqına qədər olan pensiyalar tam indeksasiya olunacaq, daha yüksək pensiyalarda isə yalnız həddən artıq hissəyə aşağı əmsal tətbiq ediləcək. Eyni yanaşmanın pensiya kapitallarına da keçirilməsi planlaşdırılır. Beləliklə, islahatın əsas fəlsəfəsi yüksək pensiyaların artımını tamamilə dayandırmaq yox, aşağı və orta pensiyaların indeksasiyahesabına daha sürətli qorunmasını təmin etmək, eyni zamanda pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlığını gücləndirməkdir. Təklif hazırda qanunvericilik prosesindədir və konkret tətbiq mexanizmi qəbul ediləcək son normalardan asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
