Xüsusi şərtlərlə pensiya alan dövlət qulluqçuları, hərbi qulluqçular və bəzi digər kateqoriyalar üçün pensiyanın hesablanması mexanizminin dəyişdirilməsi təklif olunur. Milli Məclisdə müzakirəyə çıxarılan qanun layihəsinə əsasən, əsas dəyişiklik pensiya ilə şəxsin son aldığı əməkhaqqı arasındakı birbaşa əlaqənin aradan qaldırılmasıdır.
Hazırda dövlət qulluqçularının pensiyasına qulluq stajına görə əlavə onların son dövrdə aldıqları dövlət məvacibi nəzərə alınmaqla hesablanır. 15 il dövlət qulluğu stajı olan şəxs üçün bu göstərici orta dövlət məvacibinin 50 faizi, 15 ildən artıq hər il üçün isə əlavə 3 faiz təşkil edir və əlavə maksimum 80 faizə çata bilir. Bu mexanizm, xüsusilə uzun müddət dövlət qulluğunda çalışmış və yüksək vəzifələrdə olmuş şəxslərin pensiyasının daha yüksək formalaşmasına imkan verir.
Yeni modeldə isə bu yanaşmadan imtina edilməsi nəzərdə tutulur. Pensiyanın əsas hissəsi şəxsin fərdi hesabında toplanmış pensiya kapitalı əsasında, ümumi qaydada hesablanacaq. Bunun üzərinə isə sabit məbləğdə aylıq pensiya əlavəsi veriləcək. Başqa sözlə, şəxsin pensiyaya çıxarkən aldığı yüksək vəzifə maaşı artıq pensiyanın əsas müəyyənedici göstəricilərindən biri olmayacaq.
Bu dəyişikliklə dövlət qulluqçularının pensiya sistemi daha çox sığorta prinsipinə yaxınlaşdırılır. Yəni pensiyanın məbləğində şəxsin əmək fəaliyyəti dövründə fərdi hesabında topladığı pensiya kapitalının rolu artırılır. Eyni zamanda, qulluq stajına görə əvvəlki qaydada hesablanan faiz əlavəsinin əvəzinə sabit aylıq əlavə tətbiq olunacaq.
Yeni mexanizmin konkret nəticəsi isə hər pensiyaçı üçün eyni olmayacaq. Xüsusilə yüksək vəzifələrdə çalışmış, uzun dövlət qulluğu stajına malik və pensiyası əsasən yüksək son əməkhaqqı hesabına formalaşan şəxslərin gələcək pensiya məbləğinə təsir daha ciddi ola bilər. Çünki yeni sistemdə onların əvvəlki yüksək əməkhaqqısı pensiyanın hesablanmasına əvvəlki kimi təsir göstərməyəcək.
Digər tərəfdən, daha aşağı əməkhaqqı ilə çalışmasına baxmayaraq fərdi hesabında böyük pensiya kapitalı formalaşmış şəxslər üçün yeni sistemin nəticəsi fərqli ola bilər. Buna görə dəyişiklikləri bütün xüsusi şərtlərlə pensiya alanların pensiyasının mütləq azalması kimi qiymətləndirmək düzgün deyil.
Digər mühüm məsələ pensiyaların gələcək indeksləşdirilməsi ilə bağlıdır. Hazırda əmək pensiyaları ölkə üzrə orta aylıq nominal əməkhaqqının illik artım tempinə uyğun olaraq indeksləşdirilir. 2026-cı ildə bu artım 9,3 faiz təşkil edib. Yeni yanaşmada isə pensiyanın məbləğindən asılı olaraq fərqli indeksləşdirmə mexanizminin tətbiqi müzakirə olunur. Bildirilən təklifə əsasən, orta aylıq əməkhaqqı həcmində və ondan aşağı pensiya alanların pensiyası tam indeksləşdirmə faizi ilə artırıla bilər. Orta əməkhaqqından yüksək pensiyalar üçün isə daha aşağı indeksləşdirmə əmsalının tətbiqi nəzərdə tutulur.
Lakin burada da mühüm məqam var: 0,3 və 0,5 faiz kimi konkret göstəricilərin hansı pensiya məbləğlərinə və hansı formul üzrə tətbiq ediləcəyi barədə yekun hüquqi norma hələ açıqlanmayıb. Buna görə indidən konkret pensiyaçı üçün neçə manat artım və ya azalma olacağını hesablamaq mümkün deyil.
Ümumiyyətlə, təklif olunan dəyişiklik iki istiqamətdə pensiya sistemini dəyişir: bir tərəfdən xüsusi şərtlərlə pensiyanın hesablanmasında son əməkhaqqısının rolunu azaldaraq pensiya kapitalının əhəmiyyətini artırır, digər tərəfdən isə yüksək pensiyaların indeksləşdirilməsinə fərqli yanaşmanın tətbiqini gündəmə gətirir.
Bu dəyişikliklərin əsas nəticəsi ondan ibarət ola bilər ki, gələcəkdə dövlət qulluqçusunun pensiya məbləğini müəyyən edən əsas amil onun son vəzifəsi və aldığı yüksək əməkhaqqı deyil, əmək fəaliyyəti dövründə topladığı pensiya kapitalı və qanunla müəyyən ediləcək sabit aylıq əlavə olacaq.
Qanun layihəsi 25 sentyabr 2026-cı ildə Milli Məclisdə birinci oxunuşda müzakirə olunaraq plenar iclasa tövsiyə edilib. Bu səbəbdən hazırkı mərhələdə söhbət qüvvəyə minmiş qaydadan deyil, təklif olunan yeni mexanizmdən gedir.
Hazırkı məlumata görə, yeni pensiya mexanizminin qüvvəyə minənədək təyin edilmiş pensiyalara geriyə şamil olunması və pensiyaçılardan indiyədək aldıqları məbləğin geri tələb edilməsi nəzərdə tutulmayıb. Əgər qanun qəbul olunarsa, mövcud pensiyaların gələcəkdə yenidən hesablanıb-hesablanmayacağı keçid müddəalarından asılı olacaq. Yəni hazırda “əvvəlki ödənişlər geri qaytarılacaq” demək üçün hüquqi əsas yoxdur.
Akif NƏSİRLİ
