Müasir dünyada informasiya və kommunikasiya texnologiyaları, xüsusən də süni intellekt artıq hər bir dövlətin iqtisadi, sosial və elmi inkişafını müəyyən edən əsas amillərdən birinə çevrilib. Rəqəmsallaşma, süni intellekt, elektron hökumət, yüksək sürətli internet və innovativ texnologiyalar cəmiyyətin həyatında mühüm dəyişikliklər yaradır. Bu baxımdan Azərbaycanda informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının inkişafına xüsusi diqqət təsadüfi deyil. Son illərdə ölkəmizdə rəqəmsal infrastrukturun genişləndirilməsi, dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılması, telekommunikasiya sistemlərinin modernləşdirilməsi və innovasiya ekosisteminin formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Xüsusilə 2024–2026-cı illərdə həyata keçirilən rəqəmsal transformasiya təşəbbüsləri Azərbaycanın müasir texnologiyalar sahəsində mövqeyinin gücləndirilməsinə xidmət edir.
Süni intellekt və superkompüter texnologiyalarının tətbiqi mühüm yeniliklərə səbəb olub
İnformasiya və kommunikasiya texnologiyaları sahəsində həyata keçirilən ən mühüm layihələrdən biri “Onlayn Azərbaycan” layihəsidir. Bu layihənin əsas məqsədi ölkənin bütün ərazilərində, o cümlədən ucqar kənd və yaşayış məntəqələrində genişzolaqlı internetə çıxışı təmin etməkdir. Layihə çərçivəsində köhnə mis kabel infrastrukturu müasir optik lifli kabellərlə əvəz edilib, GPON texnologiyasının tətbiqi genişləndirilib. Nəticədə internetin sürəti və keyfiyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib. Son məlumatlara əsasən, layihə ölkə üzrə ev təsərrüfatlarının və müəssisələrin 99,7 faizini əhatə edib, təxminən 3 milyon ev təsərrüfatı və biznes yüksək sürətli internetə çıxış əldə edib. Bu layihənin əhəmiyyəti yalnız internet sürətinin artırılması ilə məhdudlaşmır. Ucqar kəndlərdə yaşayan əhali üçün distant təhsil, elektron ticarət, onlayn bankçılıq və dövlət xidmətlərindən istifadə imkanları da genişlənir. Məsələn, Xınalıq kimi dağlıq yaşayış məntəqələrində internet infrastrukturunun yaxşılaşdırılması turizmin inkişafına, yerli məhsulların internet vasitəsilə tanıdılmasına və təhsil imkanlarının artmasına şərait yaradır.
Azərbaycanda informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının inkişafının digər mühüm istiqaməti dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılmasıdır. Elektron hökumət sisteminin yaradılması vətəndaşların dövlət qurumları ilə əlaqəsini asanlaşdırır, vaxt itkisini azaldır və idarəetmədə şəffaflığı artırır. Bu istiqamətdə ən konkret nümunələrdən biri “mygov” rəqəmsal hökumət platformasıdır. Platforma vasitəsilə vətəndaşlar müxtəlif dövlət xidmətlərindən istifadə edə, şəxsi məlumatlarına baxa, rəqəmsal sənədlərini əldə edə və bir sıra müraciətləri elektron formada həyata keçirə bilirlər. 2026-cı ilin sentyabrında yayılan rəsmi məlumata görə, “mygov” platformasının istifadəçilərinin sayı 4 milyona çatıb. Platformada 430 dövlət xidməti və 102 informasiya bölməsi təqdim olunur. Bu göstəricilər rəqəmsal dövlət xidmətlərinin cəmiyyətdə geniş yayıldığını nümayiş etdirir. Digər mühüm yenilik “SİMA” rəqəmsal imza sistemidir. Bu texnologiya vətəndaşlara müxtəlif sənədləri elektron formada imzalamaq və rəqəmsal əməliyyatları məsafədən həyata keçirmək imkanı verir. Beləliklə, bir çox hallarda dövlət və özəl qurumlara fiziki müraciət etməyə ehtiyac qalmır. 2025-ci ilin avqustunda “Elektron Hökumət İnformasiya Sistemi haqqında” Əsasnamənin təsdiq edilməsi də bu sahədə mühüm institusional addım olub. Müasir dövrdə süni intellekt informasiya texnologiyalarının ən sürətlə inkişaf edən istiqamətlərindən biridir. Azərbaycan da bu texnologiyaların iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində tətbiqinə xüsusi diqqət yetirir. 2025-ci ildə Azərbaycanın Rəqəmsal İnkişaf Konsepsiyasının qəbul edilməsi süni intellekt, rəqəmsal iqtisadiyyat və innovasiya sahəsində dövlət siyasətinin sistemləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətli olub. Bunun ardınca rəqəmsal inkişaf üzrə yeni təşəbbüslər genişləndirilib. Konkret nümunə kimi Azərbaycanın ilk Superkompüter Mərkəzini göstərmək olar. NVIDIA GPU texnologiyası əsasında yaradılmış bu mərkəzdə altı təşkilat fəaliyyətə başlayıb. Mərkəzin imkanları süni intellekt modellərinin hazırlanması, böyük həcmli məlumatların emalı, elmi tədqiqatlar və innovativ layihələr üçün əhəmiyyətlidir. Süni intellektin tətbiqi gələcəkdə səhiyyədə xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına, təhsildə fərdi öyrənmə imkanlarının yaradılmasına, kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılmasına və sənayedə istehsal proseslərinin optimallaşdırılmasına kömək edəcək. İKT sektorunun inkişafında məlumatların təhlükəsiz saxlanılması və emalı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan data mərkəzləri və bulud texnologiyaları Azərbaycanın rəqəmsal infrastrukturunun əsas elementlərindəndir. “Government Cloud” layihəsi dövlət qurumlarının informasiya sistemlərinin vahid və təhlükəsiz infrastrukturda yerləşdirilməsinə xidmət edir. Bu yanaşma texniki xərcləri azaltmağa, məlumatların qorunmasını gücləndirməyə və dövlət xidmətlərinin fasiləsizliyini təmin etməyə imkan verir. 2026-cı ilin birinci yarısında 147 dövlət qurumunun “Government Cloud”a miqrasiya etdiyi, ümumilikdə 287 dövlət və özəl təşkilatın bulud xidmətlərindən istifadə etdiyi açıqlanıb. Həmçinin Bakıda və digər ərazilərdə məlumatların saxlanılması imkanlarını genişləndirmək üçün iki yeni data mərkəzinin tikintisinə başlanılıb. Bu layihələr Azərbaycanın gələcəkdə regional məlumat emalı və rəqəmsal xidmətlər mərkəzinə çevrilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal məlumatların qorunması xüsusi diqqət mərkəzindədir
Azərbaycanın İKT sahəsində strateji əhəmiyyət daşıyan layihələrindən biri Transxəzər fiber-optik kabel layihəsidir. Bu layihənin əsas məqsədi Xəzər dənizinin şərq və qərb sahillərini yüksək sürətli fiber-optik rabitə infrastrukturu ilə birləşdirməkdir. Layihənin reallaşdırılması Azərbaycanı Avropa ilə Asiya arasında mühüm rəqəmsal tranzit mərkəzlərindən birinə çevirə bilər. Bu infrastruktur beynəlxalq məlumat mübadiləsinin sürətlənməsinə, internet bağlantısının etibarlılığının yüksəlməsinə və region ölkələri arasında texnoloji əməkdaşlığın genişlənməsinə şərait yaradır. Bu layihə Azərbaycanın yalnız daxili informasiya infrastrukturunu deyil, həm də beynəlxalq telekommunikasiya imkanlarını gücləndirir.
İKT-nin inkişafı ilə yanaşı, informasiya təhlükəsizliyi məsələsi də aktuallaşır. Elektron xidmətlərin, internet bankçılığının və rəqəmsal məlumat bazalarının genişlənməsi kiberhücumlar və şəxsi məlumatların qanunsuz istifadəsi kimi riskləri artırır. Azərbaycanda bu problemlərin qarşısının alınması üçün kibertəhlükəsizlik sahəsində mütəxəssislərin hazırlanmasına və müvafiq infrastrukturun gücləndirilməsinə diqqət yetirilir. Bu istiqamətdə Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Mərkəzinin fəaliyyəti mühüm nümunədir. Mərkəz yerli mütəxəssislərin hazırlanmasına, praktiki biliklərin artırılmasına və ölkədə kibertəhlükəsizlik üzrə insan resurslarının formalaşdırılmasına xidmət edir. Bundan əlavə, 2026–2028-ci illər üçün Rəqəmsal İnkişafın Sürətləndirilməsi üzrə Tədbirlər Planında milli kibertəhlükəsizlik sisteminin gücləndirilməsi, kiberinsidentlərə çevik müdaxilə imkanlarının İKT sektorunun inkişafı yalnız dövlət layihələri ilə məhdudlaşmamalı, özəl sektorun və gənc sahibkarların innovativ fəaliyyəti ilə də dəstəklənməlidir. Azərbaycanda startap ekosisteminin inkişaf etdirilməsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu fonda təkcə ötən il ərzində 300-dən çox işlək ilkin məhsul hazırlanıb, 40-a yaxın inkubasiya və akselerasiya proqramı təşkil edilib. Bu təşəbbüslər gənclərin texnoloji ideyalarını real biznes layihələrinə çevirməsinə imkan yaradır. Xüsusilə proqram təminatı, mobil tətbiqlər, süni intellekt, elektron ticarət və maliyyə texnologiyaları sahələrində yeni şirkətlərin yaranması ölkə iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinə töhfə verir. Gələcəkdə yerli İKT məhsullarının xarici bazarlara çıxarılması, texnologiya ixracının artırılması və beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun inkişafına müsbət təsir göstərə bilər. Əldə olunan nailiyyətlərlə yanaşı, Azərbaycanda İKT sektorunun qarşısında müəyyən problemlər də mövcuddur. Bunlara regionlar üzrə rəqəmsal bacarıqların fərqlənməsi, yüksəkixtisaslı İT mütəxəssislərinə ehtiyac, kibertəhlükəsizlik riskləri, texnologiyaların idxalından asılılıq və internet xidmətlərinin keyfiyyətinin davamlı artırılması zərurəti daxildir. Bundan başqa, süni intellektin tətbiqi zamanı şəxsi məlumatların qorunması, etik normalara riayət edilməsi və rəqəmsal savadlılığın artırılması vacib məsələlərdir. 2026–2028-ci illər üçün qəbul edilmiş rəqəmsal inkişaf tədbirləri dövlət xidmətlərinin “mygov” və “mygov business” platformalarında birləşdirilməsini, məlumat mübadiləsinin təkmilləşdirilməsini və dövlət sistemlərinin vahid rəqəmsal infrastruktura inteqrasiyasını nəzərdə tutur. Bu addımlar gələcək inkişaf üçün mühüm zəmin yaradır. Beləliklə, Azərbaycanda informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı ölkənin iqtisadi və sosial tərəqqisinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Həyata keçirilən layihələr dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini artırır, vətəndaşların həyatını asanlaşdırır, biznes mühitini yaxşılaşdırır və Azərbaycanın beynəlxalq rəqəmsal iqtisadiyyata inteqrasiyasını sürətləndirir. Gələcəkdə əsas məqsəd yalnız müasir texnologiyaların ölkəyə gətirilməsi deyil, həm də onların yerli imkanlar hesabına inkişaf etdirilməsi, milli texnoloji məhsulların yaradılması və yüksək ixtisaslı kadr potensialının formalaşdırılması olmalıdır. Azərbaycanın bu istiqamətdə ardıcıl fəaliyyət göstərməklə regionun qabaqcıl rəqəmsal və innovasiya mərkəzlərindən birinə çevrilmə imkanları yüksəkdir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.