Bloomberg-in məlumatına görə, Rusiya Ukrayna müharibəsinin dayandırılması ilə bağlı ABŞ-la aparılan danışıqlarda NATO-nun 1997-ci il sərhədlərinə qayıtmasını təklif edib. Bunun müqabilində Moskva Kalininqrad vilayətindən qoşunlarını çıxarmağa hazır olduğunu bildirib. ABŞ nümayəndələri Stiv Uitkoff və Cared Kuşner bu təklifi Avropa müttəfiqləri ilə müzakirəyə çıxarıblar.
Məlumata görə, ABŞ tərəfi Ukraynadan Donbasdan imtina etmək müqabilində NATO-ya üzvlüyə razı olub-olmayacağını da soruşub. Vaşinqtonun müzakirə etdiyi digər məsələlər arasında müharibədən sonrakı təhlükəsizlik təminatları və Avropada NATO qoşunlarının yerləşdirilməsi də var.
Moskva 2021-ci ilin dekabrında da NATO-dan 1997-ci ildən sonra alyansa qoşulan ölkələrdə hərbi mövcudluğunu azaltmağı tələb etmişdi. Bu tələb NATO-nun genişlənməsinin məhdudlaşdırılmasını və postsovet məkanında hərbi əməkdaşlığın zəiflədilməsini nəzərdə tutur.
NATO-nun 10-cu maddəsinə əsasən isə, alyansa üzvlük siyasəti açıq qapı prinsipinə söykənir və üzvlük barədə qərar təşkilatın mövcud üzvlərinin konsensusu ilə qəbul edilir. Bu baxımdan, Rusiyanın təklifləri Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasının yenidən qurulması və NATO-nun gələcək genişlənməsi ilə bağlı ciddi geosiyasi mübahisə yaradır.
ABŞ-ın müzakirəyə çıxardığı təkliflərdə müəyyən ziddiyyət görünür. Bir tərəfdən Rusiyaya NATO-nun 1997-ci il sərhədlərinə qayıtması, bunun müqabilində isə Moskvanın Kalininqrad vilayətindən qoşunlarını çıxarması təklif olunur. Bu, faktiki olaraq NATO-nun Avropadakı hərbi mövcudluğunun daraldılmasını nəzərdə tutur. Digər tərəfdən isə Ukraynanın Donbasdan imtina etməsi müqabilində NATO-ya üzvlüyü məsələsi müzakirəyə çıxarılır. Beləliklə, bir tərəfdən NATO-nun genişlənməsinin məhdudlaşdırılması, digər tərəfdən isə Ukraynanın alyansa qəbulu gündəmə gətirilir.
ABŞ-ın bu iki təklifi arasında ziddiyyət varmı? Vaşinqton eyni vaxtda həm NATO-nun 1997-ci il sərhədlərinə qayıtmasını, həm də Ukraynanın alyansa üzvlüyünü necə uzlaşdırmağı düşünür? Bu yanaşma əslində Avropanın təhlükəsizlik sisteminin yenidən qurulmasına hesablanmış hansı geosiyasi planın tərkib hissəsi ola bilər?
Tofiq Abbasov: "NATO öz mövqeyindən geri çəkilməyəcək, Rusiya da Kalininqraddan qoşunlarını çıxarmayacaq"
Politoloq Tofiq Abbasov Qərb və Rusiya arasında Ukrayna müharibəsi ətrafında aparılan danışıqların perspektivləri, NATO-nun genişlənməsi və tərəflərin mövqeləri ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə müsahibəsində maraqlı fikirlər səsləndirib.
Politoloqun sözlərinə görə, Qərb siyasi elitasının, xüsusilə də ABŞ və onun anqlosaks müttəfiqlərinin beynəlxalq məsələlərə yanaşmasında dəyişməz tələblər irəli sürmək və həmin tələblərin reallaşmasına çalışmaq ənənəsi var: "Onların siyasi məsələlərə yanaşmasında vərdiş etdikləri və norma kimi qəbul etdikləri bir prinsip mövcuddur. Belə ki, ilk gündən irəli sürdükləri tələblərdən geri çəkilmirlər. Əgər NATO-nun müəyyən ərazidə mövcud olmasını və ya hansısa ölkənin alyansa qəbul edilməsini istəyirlərsə, nəyin bahasına olursa-olsun, buna nail olmağa çalışırlar. Dünyada ən çətin danışıqlar aparmaq məhz anqlosakslarla bağlıdır. Çünki onlar kompromisə getməyə elə də meylli deyillər. Əsas məqsədləri öz istəklərini reallaşdırmaqdır".
T.Abbasov hesab edir ki, Ukrayna ətrafında vəziyyətin mürəkkəbləşməsinin səbəblərindən biri də ABŞ və Avropanın yanaşmalarının tam üst-üstə düşməməsidir. Onun fikrincə, Donald Trampın NATO-ya münasibətində müəyyən narazılıqların olması alyans daxilində məsuliyyət bölgüsü məsələsini yenidən gündəmə gətirib.
Politoloq bildirir ki, Tramp Avropa ölkələrinin təhlükəsizlik xərclərinin böyük hissəsinin ABŞ tərəfindən qarşılanmasını ədalətli hesab etmir və Avropa dövlətlərinin öz müdafiələrinə daha çox vəsait ayırmasını istəyir. Bununla belə, ABŞ-ın NATO-nun yaradılmasında və Avropanın təhlükəsizlik sistemində əsas rol oynaması Vaşinqtonun qitədəki strateji maraqlarının dəyişmədiyini göstərir.
Ekspertin fikrincə, Ukrayna ətrafında danışıqlarda əsas problem tərəflərin bir-birinin mövqelərini qəbul etməməsidir. Rusiya NATO-nun 1997-ci il sərhədlərinə qayıtmasını tələb edir, Qərb isə alyansın indiki genişlənmə siyasətindən geri çəkilmək niyyətində görünmür.
T.Abbasov qeyd edib ki, NATO-nun 1997-ci il sərhədlərinə qayıtması və Rusiyanın Kalininqrad vilayətindən qoşunlarını çıxarması real görünmür: "İndiki məqamda inanmıram ki, NATO 1997-ci ilin sərhədlərinə qayıtsın, digər tərəfdən də Rusiya Kalininqrad vilayətindən öz qoşunlarını çıxarsın. Bir dəfə aldadılan tərəf ikinci, üçüncü dəfə eyni vəziyyətlə üzləşmək istəməz. Kalininqrad Rusiyanın strateji baxımdan mühüm ərazisidir. Rusiya rəhbərliyi oradan qoşunlarını çıxarmaq kimi addıma gedərsə, bu, ölkənin siyasi elitası və cəmiyyəti tərəfindən ciddi etirazla qarşılanar".
Politoloq xatırladıb ki, NATO-nun genişlənməsi ilə bağlı narazılıqlar Rusiya-Qərb münasibətlərində uzun müddətdir mövcuddur. Onun sözlərinə görə, 2008-ci ildə Buxarest sammitində Ukrayna və Gürcüstanın gələcəkdə NATO üzvü olacağına dair verilən bəyanatlar Moskvanın təhlükəsizlik narahatlıqlarını daha da artırıb.
T.Abbasov düşünür ki, hazırkı şəraitdə Ukraynanın NATO-ya qəbul edilməsi də real görünmür. O, tərəflərin danışıqlar zamanı əsasən qarşı tərəfin güzəşt imkanlarını və siyasi iradəsinin sərhədlərini müəyyənləşdirməyə çalışdığını bildirib.
Politoloq ABŞ-ın Ukrayna məsələsindəki mövqeyinin də dəyişdiyini vurğulayıb. Onun fikrincə, Vaşinqton artıq Avropanın təhlükəsizlik yükünü əvvəlki həcmdə öz üzərinə götürmək istəmir və hərbi yardımların maliyyələşdirilməsində Avropa ölkələrinin daha çox iştirakını tələb edir.
Ekspert hesab edir ki, Avropanın Ukraynaya dəstəyi davam etdirmək imkanları da müəyyən iqtisadi və siyasi məhdudiyyətlərlə üzləşir. Belə bir şəraitdə Kiyevin gələcək mövqeyi və Avropa ilə münasibətləri daha mürəkkəb xarakter ala bilər.
T.Abbasov ABŞ-ın Ukrayna ilə bağlı siyasətində yalnız Donald Trampın mövqeyinin deyil, Vaşinqtonun siyasi və institusional dairələrinin yanaşmasının da əhəmiyyətli olduğunu qeyd edib. Onun fikrincə, Amerika siyasi elitasında Rusiyaya münasibətdə köklü dəyişiklik gözləmək çətindir.
Politoloq əlavə edib ki, ABŞ, Rusiya və Çin arasında münasibətlərdə Ukrayna məsələsi ilə yanaşı, enerji təhlükəsizliyi, Hörmüz boğazı, texnologiyalar, yarımkeçiricilər və Tayvan kimi mövzular da mühüm yer tutur. Bu məsələlər böyük dövlətlərin strateji maraqlarına birbaşa təsir göstərir.
Onun qənaətinə görə, yaxın perspektivdə NATO-nun mövcud mövqelərindən geri çəkilməsi, eləcə də Rusiyanın strateji ərazilərlə bağlı güzəştlərə getməsi ehtimalı azdır. Ona görə də tərəflər arasında qarşıdurmanın diplomatik müstəvidə davam etməsi, eyni zamanda yeni gərginlik ocaqlarının yaranması riski qalır.
Akif NƏSİRLİ