Azərbaycanda saatlıq əməkhaqqı sistemi tətbiq ediləcək. Bu yenilik Əmək Məcəlləsinə təklif olunan dəyişiklik layihəsində öz əksini tapıb. Layihəyə əsasən, saatlıq əməkhaqqı yalnız müəyyən hallarda tətbiq olunacaq. Onlardan bəziləri bunlardır: hökumətin təsdiqlədiyi sahələrdə çalışan şirkətlərdə və ya fərdi sahibkarların yanında bir aydan az müddətə əmək müqaviləsi bağlandıqda; Həftəlik iş vaxtı 20 saat və ya daha az olduqda.
Layihə Milli Məclisin Əmək və sosial siyasət komitəsinin iclasında təqdim olunub. Komitə sədri Musa Quliyevin deməsinə görə, saatlıq əməkhaqqının tətbiqi azyaşlı uşaqları olan qadınların, tələbələrin və pensiyaçıların əmək bazarına çıxışını asanlaşdıran bir çalışma rejimidir. O, bu sistemin həm də qeyri-formal məşğulluğun rəsmləşdirilməsinə təkan verən əhəmiyyətli bir sosial alət olduğunu vurğulayıb: "Qanun layihəsinə əsasən, saatlıq maaşın ən aşağı həddi ölkədəki minimum əməkhaqqının bir saatlıq məbləğindən az ola bilməz. Saatlıq əməkhaqqının tətbiq olunduğu iqtisadi fəaliyyət növlərinin siyahısını isə Nazirlər Kabineti müəyyənləşdirəcək. Saatlıq minimum əmək haqqı kənd təsərrüfatı, iaşə, turizm, məişət xidməti, daşıma xidmətləri, İT sektoronda çalışan işçilərin əməyinin ödənilməsində bərabər və ədalətli yanaşmanı təmin edə bilər. Saatlıq əmək haqqının tətbiqi azyaşlı uşaqları olan qadınların, tələbələrin, pensiyaçıların əmək bazarına çıxışını asanlaşdıran bir çalışma rejimi olaraq həm də qeyri-formal məşğulluğun rəsmləşdirilməsinə təkan verən bir sosial alət olaraq əhəmiyyətlidir. Minimum saatlıq əmək haqqı sisteminin tətbiq edilməsi əməyin ödənilməsində daha çevik və sosial ədalətli mexanizmin formalaşmasına, işçilərin əmək hüquqlarının qorunmasına və əmək münasibətlərində şəffaflığın artırılmasına xidmət edəcək".
İqtisadçı Natiq Cəfərli isə "Facebook" səhifəsində bu məsələnin ciddi suallar doğurduğunu yazıb. O vurğulayıb ki, hazırda ölkədə minimum əməkhaqqı 400 manatdır. Bu rəqəm 5 günlük iş həftəsi və 8 saatlıq iş günü hesabı ilə götürüldükdə bir saata düşən əməkhaqqı 2 manat 50 qəpik, həftədə 6 günlük iş qrafiki ilə çalışanlar üçün isə təxminən 2 manat civarındadır: "Yaxşı, bundan aşağı ola bilməz – bunu bildik. Amma, məsələn, kimisə 2 saatlıq işə qəbul edib, işə görə gündə 5 manat verəcəklərsə, bu kimə sərf edəcək?!..". Ekspert "bu addım niyə atılır" sualını gündəmə gətirərək özü belə cavab verir: "Öz fikrimi deyə bilərəm – bu yanaşma daha çox dövlət və büdcə sektorunda özünü göstərəcək. Layihə sayəsində yeni "iş yerləri" yaranacaq. Məsələn, hər hansı bir nazirlikdə və ya dövlət qurumunda hazırda 100 işçi var və onlar ortalama 1500 manat maaş alırlar. Saathesabı iş qrafikinə keçdikdə isə, iş yeri sayı sabit qalsa da, işçi sayı kəskin artacaq". İqtisadçının fikrincə, bu addım həm dövlət büdcəsinə qənaət, həm də sosial bir layihə kimi qələmə veriləcək: "Dahiyanədir", yəni heç nəyi dəyişmədən çox şeyi dəyişmiş kimi göstərmək cəhdidir". Amma Əmək və əhalinin sosial müdafiəsi nazirinin müavini Zaur Əliyev qeyd edir ki, Azərbaycanda saatlıq əməkhaqqı sistemi mərhələli şəkildə genişləndiriləcək. Onun sözlərinə görə, bu istiqamətdə başlıca məqsəd müasir məşğulluq imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, vətəndaşların əmək və sosial təminat hüquqlarının daha etibarlı qorunmasını təmin etməkdir: "Bu istiqamətdə muzdla işləyənlər üçün minimum saatlıq əməkhaqqı sisteminin tətbiqi nəzərdə tutulur. Sistemin 2027-ci ildə tətbiqinə başlanılması planlaşdırılır". Nazir müavini qeyd edib ki, əmək bazarında qısamüddətli əmək müqavilələrinin, natamam iş vaxtı rejiminin və ayrı-ayrı sahələrdə çevik məşğulluq formalarının mövcudluğu minimum əməkhaqqına yanaşmanın tənzimlənməsini zəruri edir: "Bununla bağlı qanun layihəsi müəyyən fəaliyyət sahələrində bir aydan az müddətə bağlanılan əmək müqavilələri, həmçinin həftəlik iş vaxtı 20 saat və ya daha az olan işlər üzrə saatlıq əməkhaqqı sisteminin tətbiqini nəzərdə tutur. Minimum saatlıq əməkhaqqının minimum aylıq əməkhaqqı əsasında hesablanaraq saatlıq tarif maaşından daha yüksək müəyyən edilməsi təklif olunur". Z.Əliyev vurğulayıb ki, ilk mərhələdə sistemin yalnız kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı və ictimai iaşə sahələrini əhatə etməsi nəzərdə tutulur: "Bununla belə, tətbiq gələcəkdə bu sahələrlə məhdudlaşmaya və digər fəaliyyət sahələrini də əhatə edə bilər. Təklif olunan dəyişiklik minimum əməkhaqqı institutunun daha çevik tətbiqinə, əməkhaqqı hesablamalarında şəffaflığın artırılmasına və beynəlxalq təcrübədə istifadə olunan yanaşmaların ölkəmizdə tətbiqinə imkan yaradacaq".
Dünya təcrübəsi göstərir ki, saatlıq əməkhaqqı sisteminin əsas üstünlüklərindən biri əməkhaqqının sərf olunan iş vaxtına uyğun hesablanmasıdır. Mövcud aylıq əməkhaqqı sistemində işçinin faktiki işlədiyi saatların miqdarı bəzən kifayət qədər nəzərə alınmır. Saatlıq ödəniş sistemində isə işçi işlədiyi hər saat üçün müəyyən edilmiş məbləğdə əməkhaqqı alır. Bu, xüsusilə yarımştat işləyənlər, tələbələr, mövsümi işçilər və çevik iş qrafikinə ehtiyacı olan şəxslər üçün əlverişlidir. Digər mühüm üstünlük əmək bazarında şəffaflığın artmasıdır. Saatlıq əməkhaqqı sistemi iş vaxtının dəqiq uçotunu tələb etdiyindən, işəgötürən və işçi arasında əmək münasibətlərinin daha aydın qurulmasına şərait yaradır. İşçilərin əlavə işlədiyi saatların müəyyənləşdirilməsi və həmin vaxta uyğun ödənişin hesablanması asanlaşır. Nəticədə, iş vaxtından artıq əməyin ödənilməməsi kimi problemlərin qarşısının alınmasına kömək edilir. Bundan əlavə, bu sistem işəgötürənlərə əmək resurslarından daha səmərəli istifadə etmək imkanı verir. Xüsusilə restoran, hotel, ticarət, turizm və xidmət sektorlarında iş yükü günlərə və saatlara görə dəyişir. Belə müəssisələrdə işçilərin iş qrafikini real tələbat əsasında qurmaq və əməkhaqqı xərclərini daha düzgün planlaşdırmaq mümkündür. Eyni zamanda, saatlıq ödəniş sistemi işçilərin məhsuldarlığının qiymətləndirilməsinə də müəyyən töhfə verir. Lakin saatlıq əməkhaqqı sisteminin bir sıra mənfi cəhətləri də mövcuddur. Əsas problemlərdən biri işçilərin aylıq gəlirlərinin sabit olmamasıdır. Məsələn, müəssisədə iş həcmi azaldıqda iş saatları da azala bilər. Bu isə işçinin aylıq gəlirinin aşağı düşməsinə və ailə büdcəsinin planlaşdırılmasında çətinliklərə səbəb olur. Xüsusilə ailə xərcləri və kredit öhdəlikləri olan şəxslər üçün bu vəziyyət maliyyə baxımından risk yaradır. Digər mənfi cəhət iş vaxtına nəzarət və uçot sisteminin qurulması ilə bağlıdır. Saatlıq əməkhaqqının düzgün hesablanması üçün müəssisələrdə elektron davamiyyət sistemlərinin, xüsusi proqram təminatının və digər nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi tələb olunur. Bu isə xüsusilə kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri üçün əlavə maliyyə və inzibati yük yaradır. Bununla yanaşı, saatlıq ödəniş sistemi bəzi hallarda işçiləri daha çox saat işləməyə sövq edi. İşçi daha yüksək gəlir əldə etmək məqsədilə istirahət vaxtını azalda və sağlamlığına mənfi təsir göstərə biləcək iş rejiminə üstünlük verir. Həmçinin yalnız iş saatlarının sayına əsaslanan qiymətləndirmə işin keyfiyyətini, yaradıcılığı və nəticəyönümlülüyü arxa plana keçirir. Azərbaycanda bu sistemin tətbiqi zamanı ölkənin əmək qanunvericiliyi, iqtisadi şəraiti və sosial müdafiə mexanizmləri nəzərə alınmalıdır. Minimum əməkhaqqı təminatının, ödənişli məzuniyyətin, xəstəliklə əlaqədar təminatların və əlavə iş saatlarının ödənilməsi qaydalarının qorunması vacibdir. Saatlıq əməkhaqqı sistemi ilə aylıq əməkhaqqı sistemini tamamilə əvəz etmək əvəzinə, müxtəlif fəaliyyət sahələrinin xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq onunla paralel tətbiq edilməsi isə daha yaxşı variant hesab edilir.
Samirə SƏFƏROVA
