ABŞ-ın 2021-ci ildə Əfqanıstandan hərbi qüvvələrini çıxarması və bu ölkədəki hərbi bazalarını bağlaması qərarı bu gün Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiyada baş verən geosiyasi proseslər fonunda yenidən müzakirə olunur. Bəzi beynəlxalq, xüsusilə də türkiyəli siyasi şərhçilər hesab edirlər ki, Vaşinqtonun Əfqanıstandan çəkilməsi ABŞ-ın Xəzər hövzəsi və Cənubi Qafqaz üzərindəki strateji təsir imkanlarını məhdudlaşdırıb. İddialara görə, ABŞ Əfqanıstandakı hərbi mövcudluğunu qoruyub saxlasaydı, İranın Xəzər dənizi vasitəsilə Rusiya və Çinlə iqtisadi, o cümlədən neft və digər strateji məhsullar üzrə əlaqələrinə daha ciddi təsir göstərə bilərdi.
Bu müzakirələri aktuallaşdıran yeni məqamlardan biri də ABŞ-ın İranın sanksiyalardan yayınma kanallarına nəzarəti gücləndirmək məqsədilə Dəmir Qapı İşçi Qrupu (Task Force Iron Gate) adlı xüsusi işçi qrup yaratması ilə bağlı yayılan məlumatlardır. Təxminən 20 nəfərdən ibarət olduğu bildirilən qrupun əsas vəzifəsinin İranın Xəzər dənizi və quru sərhədləri vasitəsilə silah, hərbi texnologiya və ikili təyinatlı məhsullar əldə etməsinin qarşısını almaq, sanksiyalardan yayınma mexanizmlərini müəyyənləşdirmək olduğu qeyd edilir. Bu təşəbbüs Xəzər hövzəsinin ABŞ-ın İranla bağlı strateji siyasətində artan əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirir.
Beləliklə, ABŞ-ın Əfqanıstandan çıxmaq qərarının strateji səhv olub-olmaması, həmin ölkədə hərbi bazalar saxlanılsaydı, Vaşinqtonun İranın Xəzər üzərindən Rusiya və Çinlə iqtisadi əlaqələrinə real təsir imkanlarının yaranıb-yaranmayacağı sualları yenidən aktuallaşır. ABŞ-ın bu istiqamətdəki addımları, İranla yanaşı, Rusiya və Çinlə də daha geniş qarşıdurma riskini artıra bilərmi? Bütün bu proseslər Azərbaycanın yerləşdiyi geosiyasi məkanın strateji əhəmiyyətinə və ölkəmizin regional maraqlarına necə təsir göstərə bilər?
Murad Sadəddinov: "Xəzər dənizi böyük güclərin yeni geosiyasi rəqabət meydanına çevrilə bilər"
Politoloq Murad Sadəddinov ABŞ-ın Əfqanıstandan çıxmasının geosiyasi nəticələrini və Vaşinqtonun Xəzər regionunda artan maraqlarını "Bakı-Xəbər" qəzetinə şərh edərkən bildirib ki, ABŞ-ın Əfqanıstan siyasəti birmənalı olmayıb, əksinə, ziddiyyətli xarakter daşıyıb. Onun sözlərinə görə, ABŞ Əfqanıstana hərbi müdaxilə edərkən dünyada tamamilə fərqli geosiyasi vəziyyət mövcud idi və həmin ölkə çoxsaylı terror qruplaşmalarının fəaliyyət göstərdiyi əsas məkanlardan biri kimi qiymətləndirilirdi.
Politoloq qeyd edib ki, zaman keçdikcə terrorçuluqla mübarizənin coğrafiyası dəyişdi, ABŞ-ın diqqəti Əfqanıstandan Yaxın Şərqə və İran ətrafındakı regionlara yönəldi. Vaşinqton uzun illər Əfqanıstanda böyük hərbi kontingent və infrastruktur saxladı, bu istiqamətə milyardlarla dollar vəsait xərclədi. Bununla yanaşı, həm respublikaçılar, həm də demokratlar administrasiyaları ABŞ qoşunlarının ölkədən çıxarılması məsələsini dəfələrlə gündəmə gətirirdilər. Əfqanıstanda ABŞ-a yaxın yerli hökumət və milli silahlı qüvvələr formalaşdırmaq cəhdləri də gözlənilən nəticəni vermədi. Nəticədə ABŞ hərbi qüvvələrini həmin ölkədən çıxarmaq məcburiyyətində qaldı.
Murad Sadəddinovun fikrincə, ABŞ-ın Əfqanıstandakı hərbi mövcudluğunun Xəzər regionuna təsiri də ciddi səviyyədə olmayıb. Müəyyən təsir imkanları, xüsusilə Azərbaycan üzərindən hava dəhlizlərindən istifadə etməklə Əfqanıstandakı hərbi qüvvələrin təminatının həyata keçirilməsi kimi elementlər mövcud idi. Lakin ümumilikdə bu amil Vaşinqtona Xəzər hövzəsində ciddi geosiyasi üstünlük qazandırmırdı. Əfqanıstandan çıxışdan sonra isə ABŞ-ın regiona təsir imkanları daha da məhdudlaşdı.
Politoloq hesab edir ki, hazırkı mərhələdə ABŞ-ın Xəzər regionuna marağının artması İran ətrafında formalaşan yeni geosiyasi vəziyyətlə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, ABŞ-ın yaratdığı yeni mexanizmlər və qurumlar ilkin mərhələdə müxtəlif texniki, xüsusilə kosmik müşahidə vasitələri ilə nəzarətin gücləndirilməsinə xidmət edə bilər. Bu prosesdə, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi ilə yanaşı, elektron və kosmik kəşfiyyat imkanlarına malik Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin də rolu arta bilər.
Murad Sadəddinov bildirib ki, İranın cənub limanlarına tətbiq edilən məhdudiyyətlər fonunda Tehran xarici ticarət əlaqələrini Türkiyə, Pakistan və Xəzər dənizi istiqamətləri vasitəsilə davam etdirməyə çalışır. ABŞ isə sanksiyalardan yayınma yollarını müəyyənləşdirməklə yanaşı, bu prosesdə iştirak edən ölkələrə təzyiqləri artırmaq niyyətində ola bilər. Politoloqun qənaətinə görə, Vaşinqtonun bunun üçün həm diplomatik, həm də hərbi vasitələrdən istifadə imkanları var.
O qeyd edib ki, diplomatik təzyiq mexanizmləri artıq müəyyən dərəcədə müşahidə olunur. Türkiyə və Pakistanın İranla sərhəd və ticarət əlaqələrində tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər, eləcə də maliyyə əməliyyatlarına nəzarətin gücləndirilməsi bu baxımdan diqqət çəkir. Rusiya məsələsinə gəldikdə isə, ABŞ-ın Moskva üzərində təsir imkanlarından biri Ukrayna müharibəsi ilə bağlıdır. Vaşinqton Kiyevə hərbi dəstəyi artırmaq imkanından istifadə etməklə Rusiyanı İranla iqtisadi əməkdaşlıq məsələsində müəyyən güzəştlərə məcbur etməyə çalışa bilər. Politoloq hesab edir ki, Rusiya üçün Ukrayna müharibəsi ilə bağlı problemlər daha prioritet olduğundan, Moskva bu məsələdə seçim qarşısında qala bilər.
Hərbi variantın da istisna edilmədiyini bildirən Sadəddinov qeyd edib ki, ABŞ və onun müttəfiqlərinin regionda hərbi imkanları mövcuddur. O, əvvəlki hərbi əməliyyatlar zamanı İsrailə məxsus F-35 təyyarələrinin havada yanacaqla təmin olunaraq uzaq məsafələrə zərbələr endirməsini nümunə göstərib. Politoloqun fikrincə, Vaşinqton Rusiya ilə razılığa gələ bilmədiyi təqdirdə, Xəzər dənizi vasitəsilə daşınan yüklərə və gəmilərə qarşı təzyiq mexanizmlərinin tətbiqini də nəzərdən keçirə bilər. Bu kontekstdə o, Ukraynanın vasitəsilə müəyyən hərbi əməliyyatların həyata keçirilməsi ehtimalını da istisna etməyib. Bununla belə, mülki gəmilərin və yüklərin təhlükəsizliyi məsələsi ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
Politoloq vurğulayıb ki, Xəzər dənizinin geosiyasi və iqtisadi əhəmiyyətinin artması yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütün Mərkəzi Asiya ölkələri üçün yeni çağırışlar yarada bilər. Çünki Orta Dəhlizin əsas marşrutlarından biri məhz Xəzər dənizindən keçir. Qazaxıstan və Özbəkistanın yeni gəmilərin alınmasına və dəniz nəqliyyatının genişləndirilməsinə yönəlmiş addımları da bu hövzənin strateji əhəmiyyətinin artdığını göstərir.
Murad Sadəddinovun sözlərinə görə, ABŞ son illərdə Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirir. Region dövlətlərinin rəhbərlərinin Vaşinqtona dəvət olunması, ABŞ rəsmilərinin və biznes nümayəndələrinin Mərkəzi Asiya ölkələrinə səfərləri bu marağın göstəricisidir. Bu baxımdan Xəzər dənizi Vaşinqton üçün həm regional ticarət və nəqliyyat əlaqələri, həm də geosiyasi maraqların reallaşdırılması baxımından mühüm istiqamətə çevrilə bilər.
Politoloq hesab edir ki, İrana qarşı sanksiyaların və iqtisadi məhdudiyyətlərin sistemli şəkildə tətbiqi ölkənin iqtisadi vəziyyətini daha da ağırlaşdıra bilər. İranın iqtisadi imkanlarının zəifləməsi və xarici ticarət kanallarının məhdudlaşdırılması ölkədə sosial problemləri dərinləşdirə bilər. O, İran prezidentinin əhalinin ərzaq təminatı ilə bağlı narahatlığını ifadə edən son açıqlamasını da ölkədəki iqtisadi vəziyyətin ciddiliyinin göstəricisi kimi qiymətləndirib.
Beləliklə, Sadəddinovun fikrincə, ABŞ-ın Əfqanıstandan çıxdıqdan sonra Xəzər regionunda təsir imkanları məhdudlaşsa da, hazırkı geosiyasi şərait Vaşinqtonun bu hövzəyə marağını yenidən artırır. İran ətrafında yaranan vəziyyət, Orta Dəhlizin strateji əhəmiyyəti və Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi Xəzəri böyük güclərin rəqabətində daha mühüm geosiyasi məkana çevirə bilər.
Dəniz NƏSİRLİ
