İranın birinci vitse-prezidenti Məhəmməd Rza Arif Xəzər dənizinin adının yenidən nəzərdən keçirilməsini və hökumət tərəfindən rəsmi adının "Kaspian dənizi" kimi təsdiqlənməsini təklif edib.
Arif bu təklifini İran dövlət televiziyasının hava proqnozunda yayımlanan xəritədə "Kaspian dənizi" ifadəsinin işlədilməsi ilə əlaqələndirib. Onun sözlərinə görə, İranda dənizin adlandırılması ilə bağlı müxtəlif yanaşmalar mövcuddur və "Xəzər" adının istifadəsinə qarşı çıxanlar da var. Bəzi tədqiqatçılar isə İranın nə üçün "Kaspian" əvəzinə "Xəzər" adından istifadə etdiyini sual edir.
Bu təklif Xəzər dənizinin tarixi adlandırılması məsələsini yenidən gündəmə gətirib və mümkün ad dəyişikliyi ilə bağlı müzakirələrə səbəb olub.
İran hakimiyyətinin "Xəzər" adının əvəzinə "Kaspian" adının rəsmiləşdirilməsini gündəmə gətirməsinin arxasında hansı tarixi, siyasi və geosiyasi səbəblər dayanır? Niyə məhz indi Tehran üçün "Xəzər" adının istifadəsi "problemə" çevrilib və bu təşəbbüsün arxasında başqa siyasi məqsədlər ola bilərmi?
Azər Həsrət: "Xəzər dənizinin adını dəyişmək istəyənlər əvvəlcə İran İslam Respublikasının özünü qoruyub saxlaya biləcəyini düşünsünlər"
Siyasi şərhçi Azər Həsrət Xəzər dənizinin adının dəyişdirilməsi ilə bağlı İranda yenidən müzakirələrin gündəmə gətirilməsini daxili ictimai rəyi əsas problemlərdən yayındırmaq cəhdi kimi qiymətləndirir.
O, məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Xəzər dənizinin adı tarixən formalaşıb və Azərbaycan üçün bu məsələdə heç bir mübahisə mövzusu yoxdur:
"İranda yenidən Xəzər dənizinin adı ilə bağlı mənasız və gərəksiz müzakirələr açılması, sadəcə, daxili ictimai rəyi məşğul etmək məqsədi daşıyır. Xəzər dənizinin adı, əlbəttə, tarixən elə Xəzər olub. Bu birmənalıdır və qəbul olunmuş addır. Qardaş Qazaxıstanda da bu dənizə Xəzər dənizi, qazax dilində isə "Xəzər teñgizi" deyilir. Yəni burada türk dünyası baxımından da hər hansı problem yoxdur.
İranda bu müzakirələri gündəmə gətirməklə, məncə, Azərbaycanı qıcıqlandırmaq və ölkəmizə müəyyən mesajlar vermək istəyirlər. Lakin diqqətçəkən məqam budur ki, onların irəli sürdüyü adlandırmaların özündə də türk mənşəli sözlərə rast gəlinir. Xəzər adı da türk tarixinin və dilinin bir parçasıdır. Ona görə də bu məsələdə özlərini hansısa nəticəyə gətirib çıxaracaqlarını düşünürlərsə, yanılırlar.
Bir vaxtlar ermənilərin Qarabağa "Artsax" adını verməsi də buna bənzər yanaşma idi. Lakin tarixi faktlar göstərir ki, adların mənşəyini siyasi istəklərlə dəyişmək mümkün deyil. Tarix öz sözünü deyir.
Xatırlayırsınızsa, bir vaxtlar ulu öndər Heydər Əliyevin iştirakı ilə keçirilən görüşdə Xəzər dənizinin Mazandaran dənizi adlandırılması məsələsi də gündəmə gətirilmişdi. Heydər Əliyev buna etiraz edərək belə bir adlandırmanı qəbul etmədiyini bildirmişdi. Bu, Azərbaycanın öz tarixi adlarına və milli maraqlarına münasibətinin göstəricisi idi.
İndiki müzakirələrin arxasında da daha çox daxili siyasi məqsədlərin dayandığını düşünürəm. İran dövləti hazırda kifayət qədər mürəkkəb və ağır mərhələdən keçir. Ölkə rəhbərliyi ciddi siyasi və hərbi təzyiqlərlə üzləşib. Belə bir şəraitdə cəmiyyəti başqa məsələlərlə məşğul etmək cəhdləri də başadüşüləndir. Görünür, ictimai diqqəti əsas problemlərdən yayındırmaq üçün bu cür mövzular gündəmə gətirilir.
Amma nə adlandırma müzakirələri, nə də siyasi bəyanatlar tarixi reallığı dəyişə bilər. Azərbaycan bu dənizə Xəzər dənizi deyir və bundan sonra da belə adlandıracaq. Məncə, İranda Xəzər dənizinin adını dəyişmək barədə düşünənlər əvvəlcə "İran İslam Respublikası" adlı dövləti və onun mövcud siyasi sistemini qoruyub saxlaya biləcəkləri barədə fikirləşməlidirlər. Çünki ölkə hazırda çox ciddi sınaqlarla üz-üzədir. Xəzərin adından daha vacib problemlər var və İran rəhbərliyi ilk növbədə həmin problemlərə diqqət yetirməlidir”,- deyə Azər Həsrət fikrini yekunlaşdırdı.
Dəniz NƏSİRLİ
