Yeganə Hacıyeva: “Seçki günü verilən bəyanatın həm respublikaçı elektorata, həm də İsrail siyasətinə münasibətdə narazılığı olan seçici qruplarına ünvanlandığını düşünürəm”
ABŞ prezidenti Donald Tramp Fox News-a bildirib ki, Vaşinqton İsrailin Baş naziri Binyamin Netanyahu ilə razılığa gələrək 2026-cı ildən etibarən müdafiə vəsaitlərinin İsrailə köçürülməsini dayandıracaq. “Ödənişlərə gəldikdə, Netanyahu ilə İsrailə hər il 4 milyard dollar vermək barədə razılığa gəldik. Bir neçə ay əvvəl bu təcrübəyə son qoymaq üçün razılığa gəldik", - deyə o bildirib. “Artıq razılaşdıq ki, bu ilin sonundan etibarən İsrailə artıq pul ödəməyəcəyik. Ehtiyac yaranarsa, İsrailə kömək edəcəyik”.
ABŞ Prezidentin sözlərinə görə, İsrailin artıq belə dəstəyə ehtiyacı yoxdur. O əlavə edib ki, Demokrat Partiyasının bəzi üzvləri və solçu siyasətçilər bu yardıma görə respublikaçıları tənqid edirlər.
Oktyabrın sonunda Netanyahu bildirib ki, İsrail ölkəyə qarşı sərt beynəlxalq sanksiyaların tətbiq olunma ehtimalına hazırlaşmalıdır.
O, həmçinin təklif edib ki, bir məqamda “Müdafiə Nazirliyinə on milyardlarla ABŞ yardımı” dayandırılacaq. Bu, Amerikanın dəyişməsi ilə bağlıdır. “İsrailin dəyişməsi ilə bağlı deyil. Hər şey bitdi və ya bitəcək; bu, yalnız zaman məsələsidir”, - deyə baş nazir bildirib.
Noyabrın 3-də Tramp bəyan edib ki, 2026-cı ilin sonundan İsrailin müdafiəsi ilə bağlı maliyyə yardımı dayandırılacaq.
Tramp bu bəyanatı seçki günündə verib? Niyə məhz seçki günündə ABŞ Prezidenti belə bir bəyanatla çıxış edib? Səbəb nə ola bilər?
Politoloq Yeganə Hacıyeva baki-xeber.com-a “ABŞ Prezidenti Donald Trampın noyabrın 3-də, məhz aralıq seçkilərinin keçirildiyi gün İsrailə ayrılan illik hərbi maliyyə yardımının 2026-cı ilin sonundan dayandırılacağı barədə bəyanatı, mənim fikrimcə, yalnız ABŞ–İsrail münasibətləri kontekstində qiymətləndirilməməlidir.
Bu açıqlama Amerikanın daxili siyasi prosesləri,seçki strategiyası və Yaxın Şərqdə dəyişən təhlükəsizlik münasibətləri baxımından izah edilməlidir.
İlk növbədə, diqqət çəkən məqam bəyanatın məhz seçki günü səsləndirilməsidir”-deyə bildirdi.
Y.Hacıyevanın sözlərinə görə, ABŞ prezidentinin belə həssas xarici siyasət məsələsində konkret tarix göstərməklə çıxış etməsi, mənə görə, müəyyən siyasi hesablarln mövcudluğundan xəbər verir.
“Çünki İsrailə hərbi yardım məsələsi son illərdə ABŞ daxilində təkcə xarici siyasət müzakirəsi deyil, həm də cəmiyyətin müxtəlif siyasi qrupları arasında fikir ayrılıqlarının dərinləşdiyi mövzulardan birinə çevrilib.
Əvvəllər İsrailə maliyyə və hərbi dəstək Vaşinqtonda, xüsusilə Konqresin hər iki partiyasında geniş siyasi konsensusla qarşılanırdı, lakin Qəzza müharibəsindən sonra bu konsensus əvvəlki səviyyədə deyil.
Demokratların mütərəqqi qanadı İsrailə hərbi yardımın davam etdirilməsini daha açıq şəkildə tənqid edir.
Eyni zamanda, Respublikaçılar Partiyasının daxilində də Amerikanın xarici ölkələrin müdafiəsinə milyardlarla dollar vəsait ayırmasına qarşı çıxan siyasi çevrələr mövcuddur.
Məhz bu baxımdan, mən hesab edirəm ki, Trampın bəyanatı Amerika cəmiyyətində mövcud olan iki fərqli siyasi auditoriyaya ünvanlanmış mesaj xarakteri daşıyır.
Tramp bir tərəfdən, ABŞ-ın xarici siyasətində milli maraqların və maliyyə məsuliyyətinin ön plana çəkildiyini göstərir, digər tərəfdən isə İsrailə dəstəyin ABŞ-ın daxili siyasi mübarizəsində respublikaçılar üçün əlavə mübahisə predmetinə çevrilməsinin qarşısını almağa çalışır.
Trampın özü də bəyanatında İsrailə ayrılan maliyyə yardımının Demokrat namizədlər tərəfindən respublikaçılara qarşı siyasi arqument kimi istifadə edilməsinə diqqət çəkib. Bu, açıqlamanın seçki kontekstindən kənar olmadığını göstərən mühüm məqamdır.
Mənə görə, burada başqa bir mühüm faktor Respublikaçılar Partiyasının öz elektoratı daxilində mövcud olan ziddiyyətlərdir.
Trampın ənənəvi tərəfdarlarının bir hissəsi İsraillə strateji müttəfiqliyin və hərbi əməkdaşlığın qorunmasını vacib hesab edir.
Digər hissəsi isə Amerikanın daxili iqtisadi və sosial problemləri olduğu halda xarici ölkələrə böyük maliyyə vəsaitlərinin ayrılmasını sual altına alır.
Beləliklə, Trampın bəyanatı bu iki yanaşma arasında siyasi balans yaratmaq cəhdi kimi də qiymətləndirirəm.
Xüsusilə diqqətçəkən məqam onun Miçiqan ştatında Demokrat namizəd Abdul El-Sayedin adını çəkməsidir.
Bu, İsrailə hərbi yardım məsələsinin konkret seçki dairələrində və seçici qrupları arasında siyasi əhəmiyyət daşıdığını göstərir”.
Y.Hacıyeva vurğuladı ki, Miçiqan kimi ərəb-amerikalı və müsəlman seçicilərin nəzərəçarpan siyasi iştirakının olduğu ştatlarda Qəzza müharibəsi və Vaşinqtonun İsrailə münasibəti seçki müzakirələrinin mühüm mövzularından birinə çevrilib.
“Bu baxımdan, seçki günü verilən bəyanatın həm respublikaçı elektorata, həm də İsrail siyasətinə münasibətdə narazılığı olan seçici qruplarına ünvanlandığını düşünürəm. Bununla belə, bəyanatın seçkilərin nəticələrinə konkret təsir göstərdiyini iddia etmək üçün ayrıca faktoloji əsas lazımdır.
Məsələnin digər tərəfi isə ABŞ–İsrail strateji münasibətlərinin gələcək modelidir.
ABŞ-ın İsrailə hərbi yardımı sadəcə maliyyə dəstəyi deyil. Bu yardım iki ölkənin müdafiə sənayesini, hərbi texnologiyalarını, silah təchizatını və təhlükəsizlik sistemlərini bir-birinə bağlayan uzunmüddətli mexanizmin tərkib hissəsidir.
2019–2028-ci illəri əhatə edən razılaşmaya əsasən, ABŞ İsrailə ümumilikdə 38 milyard dollar hərbi yardım ayırmağı öhdəsinə götürüb. Bu məbləğ illik orta hesabla 3,8 milyard dollardır.
Ona görə də Trampın açıqlamasını ABŞ-ın İsraillə strateji tərəfdaşlıqdan imtina etməsi kimi qiymətləndirməzdim. Əksinə, burada münasibətlərin maliyyələşmə modelinin dəyişdirilməsi ehtimalı daha çox diqqət çəkir.
Trampın İsrailə silah satışının davam etdiriləcəyini bildirməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir.
Yəni Vaşinqton birbaşa maliyyə yardımını azaltmaqla yanaşı, silah ticarətini, müdafiə texnologiyaları sahəsində əməkdaşlığı və təhlükəsizlik tərəfdaşlığını qorumağa çalışır.
Mənim fikrimcə, burada əsas strateji məqsəd İsraillə münasibətləri zəiflətmədən həmin münasibətlərin maliyyə yükünü yenidən bölüşdürməkdir.
Başqa sözlə, ABŞ İsrailin təhlükəsizliyinə siyasi və texnoloji dəstəyini saxlamaqla birbaşa maliyyə yardımının yaratdığı daxili siyasi və ictimai narazılığı azaltmağa çalışa bilər”.
Y.Hacıyeva vurğuladı ki, İsrailin təhlükəsizlik sistemi baxımından isə bu qərarın mümkün nəticələri baxımdan ABŞ yardımı İsrailin hərbi aviasiyasının, raketdən müdafiə sistemlərinin, hərbi təchizatının və uzunmüddətli müdafiə planlaşdırmasının mühüm maliyyə mənbələrindən biridir.
“Xüsusilə İranla qarşıdurma risklərinin, regional hərbi gərginliyin və çoxistiqamətli təhlükəsizlik təhdidlərinin mövcud olduğu bir şəraitdə bu maliyyələşmənin dəyişdirilməsi İsrail üçün əlavə planlaşdırma zərurəti yarada bilər.
Bununla belə, İsrailin kifayət qədər inkişaf etmiş müdafiə sənayesi və yüksək texnoloji imkanları var.
Bu səbəbdən yardımın azaldılması avtomatik olaraq İsrailin müdafiə qabiliyyətinin zəifləməsi demək deyil. Lakin maliyyə yardımının dayandırılması ilə silah satışının davam etməsi arasında fərq var. Silahın kommersiya əsasında alınması onun ABŞ tərəfindən maliyyələşdirilməsi ilə eyni mexanizm deyil. Bu dəyişiklik İsrailin müdafiə xərclərinin strukturuna təsir göstərə bilər.
Burada Netanyahu amilinə də diqqət yetirmək lazımdır. Tramp bəyanatında bu məsələnin İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu ilə razılaşdırıldığını bildirib. Netanyahu da əvvəllər İsrailin ABŞ-dan birbaşa hərbi maliyyə asılılığını mərhələli şəkildə azaltmaq niyyətindən danışıb.
Mənə görə, bu məqam ABŞ və İsrail arasında münasibətlərin gələcək istiqamətini anlamaq baxımından vacibdir. İsrail bir tərəfdən öz müdafiə sənayesini və hərbi istehsal imkanlarını gücləndirməyə, digər tərəfdən isə ABŞ-la texnoloji, kəşfiyyat və təhlükəsizlik əməkdaşlığını qorumağa çalışa bilər. Beləliklə, maliyyə yardımından daha çox qarşılıqlı strateji maraqlara əsaslanan münasibətlər modelinə keçid gündəmə gələ bilər.
Bu isə təkcə ABŞ–İsrail münasibətlərinin deyil, bütövlükdə Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik və güc balansının gələcək konfiqurasiyasına təsir göstərə biləcək prosesdir”-deyə Y.Hacıyeva vurğuladı.
İradə SARIYEVA
