Ermənistan niyə yeni konstitusiya qəbul etmək istəyir?
Ermənistanda Azərbaycanla sülh prosesi ətrafında siyasi qarşıdurma yenidən kəskinləşib. Müxalifət hakimiyyəti Bakı ilə münasibətlərdə güzəştlərə getməkdə, xüsusilə TRIPP marşrutu, ərazi məsələləri və Konstitusiya dəyişiklikləri ilə bağlı tələbləri qəbul etməyə hazırlaşmaqda ittiham edir. "Güclü Ermənistan" partiyasının lideri Samvel Karapetyanın tərəfdarları isə hesab edirlər ki, Azərbaycanla sülh müqaviləsi imzalanmadan belə addımların atılması yolverilməzdir. Müxalifətin bu mövqeyi Ermənistanda sülh gündəliyi ətrafında fikir ayrılıqlarının dərinləşdiyini və məsələnin daxili siyasi mübarizənin əsas alətlərindən birinə çevrildiyini göstərir.
Azərbaycan doğrudanmı Ermənistandan mövcud Konstitusiyaya dəyişiklik etməyi deyil, tamamilə yeni əsas qanun qəbul etməyi tələb edir? Əslində yeni əsas qanun yazmaq kimə və nəyə xidmət edir?
Məsələyə hüquqi və siyasi baxımdan yanaşdıqda, burada iki fərqli məqamı bir-birindən ayırmaq lazımdır: Azərbaycanın Ermənistandan tələb etdiyi konstitusiya dəyişikliyi və Ermənistan hakimiyyətinin yeni konstitusiya qəbul etmək təşəbbüsü.
Azərbaycanın əsas narahatlığı Ermənistanın hazırkı Konstitusiyasının preambulasında 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadın yer almasıdır. 1989-cu ildə qəbul edilmiş həmin bəyannamədə isə Ermənistan SSR ilə Dağlıq Qarabağın birləşdirilməsi barədə iddia mövcuddur. Rəsmi Bakı bunu Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə qarşı dolayı ərazi iddiası kimi qiymətləndirir. Azərbaycanın mövqeyinə görə, iki ölkə arasında uzunmüddətli və hüquqi baxımdan etibarlı sülhün qurulması üçün Ermənistanın əsas qanununda bu cür iddialara hüquqi zəmin yarada biləcək müddəalar aradan qaldırılmalıdır.
Burada mühüm bir detal var: Azərbaycan tərəfinin tələbinin mahiyyəti mütləq şəkildə Ermənistanın bütün Konstitusiyasını dəyişdirmək və ya onun siyasi idarəçilik sistemini yenidən qurmaq deyil. Əsas məsələ Azərbaycan ərazilərinə qarşı iddia irəli sürüən konstitusion müddəanın aradan qaldırılmasıdır. Bunun üçün Konstitusiyaya müvafiq dəyişiklik edilməsi də, yeni əsas qanunun qəbul edilməsi də hüquqi baxımdan mümkün variantlar kimi müzakirə olunur. Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev də 2026-cı ilin iyulunda məsələ ilə bağlı konstitusiya dəyişikliyi və ya başqa hüquqi mexanizmlə bu iddiaların aradan qaldırılmasının vacibliyini vurğulayıb. Hətta Ermənistan parlamentinin 3/2 səs çoxluğu ilə referendum keçirmədən də bu məsələni həll etmək olar. Lakin parlamentdə Paşinyanın bu qədər mandatı yoxdur.
Bəs onda niyə Ermənistan hakimiyyəti yalnız müvafiq maddəni dəyişməklə kifayətlənmək əvəzinə tamamilə yeni konstitusiya hazırlayır?
Bunun bir neçə səbəbi var. İlk növbədə, Nikol Paşinyan hakimiyyəti yeni konstitusiya məsələsini təkcə Azərbaycanla sülh danışıqları kontekstində deyil, həm də ölkənin daxili siyasi və hüquqi sisteminin yenilənməsi kimi təqdim edir. Paşinyanın bildirdiyinə görə, yeni əsas qanunun hazırlanması onun hakimiyyətinin əvvəlki siyasi proqramlarında da nəzərdə tutulub və bu təşəbbüs yalnız Azərbaycanın tələblərindən qaynaqlanmır.
Ancaq burada siyasi məqam da kifayət qədər əhəmiyyətlidir. Ermənistanın hazırkı Konstitusiyasında Müstəqillik Bəyannaməsinə edilən istinadın aradan qaldırılması hakimiyyət üçün siyasi baxımdan çətin qərardır. Çünki Ermənistan cəmiyyətində bu sənəd dövlətçilik tarixinin və Qarabağ məsələsi ilə bağlı əvvəlki siyasi yanaşmanın mühüm elementlərindən biri hesab olunur. Həmin istinadın sadəcə dəyişdirilməsi belə müxalifət tərəfindən milli maraqlardan geri çəkilmək kimi təqdim edilə bilər. Tamamilə yeni konstitusiya qəbul edilməsi isə hakimiyyətə məsələni daha geniş islahat və dövlət quruculuğu çərçivəsində təqdim etmək imkanı verir.
Digər tərəfdən, yeni konstitusiya hakimiyyətə dövlət idarəçiliyinin müxtəlif sahələrində dəyişikliklər aparmaq, hakimiyyət qolları arasında səlahiyyət bölgüsünü yenidən nəzərdən keçirmək və siyasi sistemin gələcək fəaliyyətini müəyyənləşdirmək imkanı yaradır. Yəni bu proses yalnız Azərbaycanla münasibətlərə aid məsələ deyil, Ermənistanın gələcək siyasi arxitekturasına da təsir edə bilər.
Lakin yeni konstitusiyanın qəbul edilməsi Paşinyan hakimiyyəti üçün də ciddi siyasi risklər daşıyır. Çünki müxalifət bu prosesi Azərbaycanın təzyiqi altında atılan addım kimi təqdim edir. Xüsusilə Samvel Karapetyanın rəhbərlik etdiyi siyasi qüvvələr hesab edirlər ki, sülh müqaviləsi tam imzalanmadan Ermənistanın konstitusion dəyişikliklərə getməsi ölkənin danışıqlardakı mövqeyini zəiflədə bilər. Onların fikrincə, Bakı bu məsələ həll edildikdən sonra yeni tələblər irəli sürə bilər. Bu arqumentlər Ermənistan daxilində sülh gündəliyinin siyasi mübarizə predmetinə çevrildiyini göstərir.
Məsələnin başqa bir tərəfi də var. Ermənistan yeni konstitusiya qəbul etməklə Azərbaycanın bütün gələcək tələblərinin avtomatik qarşılanacağına təminat vermir. Burada əsas məsələ yeni əsas qanunun məzmunudur. Əgər yeni konstitusiyada Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı iddia irəli sürən müddəalar aradan qaldırılarsa, bu, Bakı ilə İrəvan arasında sülh sazişinin imzalanması qarşısındakı əsas maneələrdən birini aradan qaldıra bilər. Ancaq bu, iki ölkə arasında bütün problemlərin həll edilməsi demək deyil. Sərhədlərin delimitasiyası, kommunikasiyaların açılması, qarşılıqlı etimad və digər məsələlər də öz həllini tapmalıdır.
Məncə, burada əsas diqqət yetirilməli məqam budur ki, yeni konstitusiya nə Azərbaycanın Ermənistanın daxili siyasi sistemini müəyyənləşdirməsi, nə də Ermənistan hakimiyyətinin öz siyasi maraqlarına uyğun sənəd hazırlaması vasitəsinə çevrilməlidir. Sülhün davamlı olması üçün hər iki ölkənin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmət edilməlidir. Azərbaycanın narahatlığı da məhz bu hüquqi təminatın yaradılması ilə bağlıdır.
Nəticə etibarilə, yeni konstitusiya qəbul etmək qərarı Ermənistanın suveren hüququdur. Lakin Ermənistan bu qərarı verərkən qonşu dövlətə qarşı ərazi iddialarını öz əsas qanununda saxlamamalıdır. Eyni zamanda, Bakı ilə İrəvan arasında əldə olunmuş sülh razılaşmalarının həyata keçirilməsi üçün hər iki tərəfin üzərinə düşən öhdəliklər aydın və qarşılıqlı olmalıdır. Sülh yalnız bir tərəfin güzəştləri üzərində deyil, qarşılıqlı hüquqi təminatlar əsasında qurulmalıdır.
Akif NƏSİRLİ
