Tehrana qarşı hərbi ritorikasını qoruyan ABŞ-nin İrana yönəlik iqtisadi təzyiqi artmaqda davam edir. ABŞ-nin 180 gündən artıqdır davam edən dəniz blokadası nəticəsində İran təxminən 25 milyard dollar neft gəliri itirib. Məhdudiyyətlər təkcə enerji ixracına deyil, həm də beynəlxalq ticarətə, mal daşınmasına və biznes əməliyyatlarına təsir göstərib. Problemlər İranın quru yolu ticarətinə də təsirsiz ötüşmür. Dəniz yollarındakı məhdudiyyətləri kompensasiya etmək üçün İran getdikcə qonşu ölkələrdən keçən avtomobil nəqliyyatına, həmçinin ABŞ hərbi gəmilərinin olmadığı Xəzər dənizinə etibar etməyə başlayıb. Amma artıq ABŞ İranın quru yol və Xəzər dənizi üzərindən ticarət aparmasına da məhdudiyyətlər tətbiq olunması üçün hərəkətə keçib. Bu hal İranın ənənəvi müttəfiq olan Rusiya və Çinlə iqtisadi əlaqlərinə getdikcə daha çox təsir edir.
Amerika mənbələri Donald Trampın İranla bağlı növbəti hərəkətləri üçün üç əsas ssenarini göstərir. Birincisi, daha əhəmiyyətli nəticələr əldə etmək və bölgədə güc balansını dəyişdirmək məqsədilə İrana qarşı hərbi kampaniyanın genişləndirilməsini əhatə edir. İsrailin “Maariv” qəzeti yazır ki, bu variantın tərəfdarları arasında əməliyyatın miqyası və uğur perspektivləri ilə bağlı vahid fikir yoxdur. İkinci seçim razılığa gəlmək üçün Tehranla danışıqların bərpasını əhatə edir. Lakin Amerika mənbələri hesab edir ki, seçkilərin nəticələrindən sonra İran tərəfi Tramp administrasiyasının siyasi zəifləməsinə və razılığa gəlməkdə maraqlı olmasına ümid edərək mövqeyini sərtləşdirə bilər. Üçüncü ssenari İranın iqtisadi blokadasını davam etdirməyi və Tehrana təzyiqi artırmağı, gələcəkdə məhdud, hədəflənmiş hərbi zərbələr endirməyi nəzərdə tutur. Bu strategiya ABŞ-ni tammiqyaslı müharibəyə cəlb etmədən güc balansında dəyişiklik yaratmağa imkan verməlidir. Lakin bu variantda qeyri-müəyyənlik var: blokadanın nə qədər davam edə biləcəyi, təzyiqin İranı mövqeyini yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edib-etməyəcəyi və mövcud vəziyyəti qorumağın iqtisadi və hərbi nəticələrinin nə olacağı məlum deyil. Beləliklə, nə tammiqyaslı müharibə var, nə də sülh hökm sürür. Bu şəraitdə ABŞ-nin daha çox üçüncü ssenari üzərində fokuslamnması da özünü qabarıq şəkildə büruzə verir. Blokadanın genişlənməsi İranı valyuta gəlirlərindən, xüsusilə neft pullarından məhrum edir ki, bu da Silahlı Qüvvələrin maliyyələşdirilməsi daxil olmaqla digər sahələrdə böyük problem yaradır. ABŞ-nin “GE NexantECA” konsaltinq şirkətinin fəxri sədri Fereidun Feşaraki qeyd edir: “Amerikanın dəniz blokadası İranı ənənəvi marşrutlarla neft ixrac etmək imkanından faktiki olaraq məhrum edib. Hazırda İraq vasitəsilə qlobal bazara gündə yalnız 200-300 min barel İran nefti çatır. Amma ABŞ artıq İraqdan buna son qoymasını tələb edir. İran noyabr ayının sonunda xüsusilə kəskin neft gəlirləri çatışmazlığı ilə üzləşə bilər. Blokada davam edərsə, ölkə faktiki olaraq bu valyuta gəliri mənbəyindən məhrum olacaq”. İran blokadasının daha da sərtləşdirilməsi məqsədilə ABŞ növbəti addımlar atıb. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı quru və Xəzər dənizi vasitəsilə İrana silah idxalına qarşı mübarizə aparmaq üçün “Dəmir Qapı” adlı xüsusi işçi qrup yaradıldığını elan edib. Yeni xüsusi təyinatlı qüvvələr bölməsi ölkə daxilində bir neçə kəşfiyyat və müdafiə qurumunun fəaliyyətini əlaqələndirəcək. Mərkəzi Komandanlığın baş admiralı Bred Kuper işçi qrupun yaradılması ilə bağlı şərhində bildirib ki, “Dəmir Qapı” xüsusi qüvvələrinin yaradılması İrana qarşı keçilməz dəniz blokadasının uğurunu dəstəkləyəcək. İrana qarşı dəniz blokadası Tehranın neft və qaz ixrac edə bilməməsi səbəbindən ölkə iqtisadiyyatına 25 milyard dollardan çox ziyan vurub. Barəsində bəhs olunan işçi qrupun yaradılması isə “Reuters” agentliyinin apardığı araşdırmanın dərc olunmasından sonra baş verib. Bu araşdırmada İran Müdafiə Nazirliyinin himayəsi altında 2 milyard dollardan çox dəyərində partlayıcı maddələrin, avtomobillərin və kompüter avadanlıqlarının boz idxalı ilə məşğul olan 5000-dən çox müxtəlif dövlət təşkilatından ibarət şəbəkə aşkar edilib. Yüklər İrana Xəzər dənizi üzərindən Rusiyadan yük gəmiləri, Orta Asiyadan yük maşınları və Çindən yük təyyarələri ilə gəlib. İndi bu idxal marşrutlarının da qarşısı alınır. Enerji məsələləri üzrə amerikalı ekspert Umud Şükri bildirir: “İranın neft ixracından asılılığı ölkəni bu cür məhdudiyyətlərə qarşı xüsusilə həssas edir. Dollar gəlirlərinin azalması tədricən istehsal xərclərini artırır və hökumət ehtiyaclarının maliyyələşdirilməsini çətinləşdirir. Xüsusən azsaylı idxal marşrutlarının da qarşısının alınması İranın daha böyük problemlər yaşamasını şərtləndirir. Əhalinin artan narazılığı da nəzərə alınmalıdır və ABŞ-nin istədiyi də budur”. O da maraqlıdır ki, İran Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Möhsün Rezayinin Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüşündən az sonra ABŞ Xəzər dənizinə diqqət yetirməyə başlayıb. Dəniz və quru blokadası ilə yanaşı, 2026-cı ilin avqust ayından ABŞ İranın dünya ölkələri ilə aviasiya əlaqəsi saxlamasının da qarşısını almaq üçün sanksiya siyasətindən geniş şəkildə istifadə edir. Blokadanın ümumi nəticələri artıq İranın maliyyə sisteminə təsir göstərir. Xarici valyuta gəlirlərinin azalması milli valyutaya əlavə təzyiq göstərir, idxal olunan avadanlıq və xammalın qiymətini artırır və müəssisələrin fəaliyyətinə mane olur. ABŞ Maliyyə naziri Skott Bessent isə İran iqtisadiyyatının 2026-cı ilin martı ilə 2027-ci ilin martı arasında 25 faizdən çox kiçilə biləcəyini bildirir.
Tahir TAĞIYEV
