Landşaft memarlığı təbiət ilə insan fəaliyyətini harmonik şəkildə birləşdirən, ekoloji, estetik və sosial funksiyaları yerinə yetirən kompleks sahədir. Qarabağ regionu dağlıq, dağətəyi və düzənlik landşaftların qovşağında yerləşdiyindən burada urbanizasiya və təbiətin vəhdəti hər zaman ənənəvi memarlığın əsas xüsusiyyəti olmuşdur. Şuşanın qayalıq landşaftına uyğunlaşdırılmış küçə-məhəllə sistemi, Ağdamın düzənlik sahələrində tətbiq edilən yaşıl bağ-şəhər elementləri və Kəlbəcərin termal-təbii potensialı unikal landşaft memarlığı məktəbi formalaşdırmışdır.
Regionun yenidən qurulmasında əsas məqsəd tarixi yaddaşı qorumaqla yanaşı, "Yaşıl Enerji Zonası" konsepsiyasına və "Ağıllı şəhər, ağıllı kənd" prinsiplərinə əsaslanan müasir landşaft sistemləri yaratmaqdır.
Araşdırmalar göstərir ki, Qarabağın landşaft memarlığı regionun fiziki-coğrafi müxtəlifliyi ilə birbaşa bağlıdır. Məsələn, dağlıq və meşə landşaftı (Şuşa, Laçın, Kəlbəcər) sıldırımlı qayalar, sıx palıd, fıstıq və qara şam meşələri, alp çəmənlikləri memarlıq formalarının təbiətə improvizə olunmasını tələb edir. Burada landşaft memarlığı təbii mənzərəni tamamlamaq prinsipinə dayanır.
Fikirimizi daha aydın izah etmək üçün Şuşanın şəhərsalma və lantşaf memarlığı üzərində dayanaraq qeyd edək ki, şəhərin tarixi memarlıq üslubu, onun təbii-coğrafi yerləşimi ilə elə üzvü surətdə bağlıdır ki, bu iki amili bir-birindən ayrı təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Üç tərəfdən sıldırımlı qayalarla (Daşaltı çayı dərəsi üzərində) əhatə olunmuş təbii təpəlik relyef Şuşanı həm müdafiə baxımından keçilməz qala, həm də memarlıq baxımından unikal "amfiteatr" səviyyəsinə qaldırmışdır. Bununla yanaşı, şəhər landşaft memarlığının bəzi xüsusiyyətləri ilə də diqqət çəkir. Məsələn şəhərin məhəllə sistemi (Merdinli, Saatlı, Kükürdlü, Culfalar və s.) düzbucaqlı süni şəbəkə üzərində deyil, ərazinin mürəkkəb relyefinə, səthi axınlara və relyefin üfiqi xətlərinə uyğun olaraq formalaşmışdır. Küçələr təbii səthə paralel uzanaraq hər məhəlləyə fərdi görkəm qazandırır. Eyni zamanda, Şuşanın memarlıq tikililəri (xan sarayları, məscidlər, yaşayış evləri) qayalıqların təbii şaquliliyini tarazlaşdıran üfüqi xəttlərlə layihələndirilmişdir. Qala divarlarının və evlərin daş divarları təbii qayaların bir davamı kimi görünür, bu da landşaftla memarlığın vizual sintezini təmin edir. Həmçinin, şəhərin demək olar ki, hər nöqtəsindən Cıdır düzünə, Daşaltı dərəsinə və ətraf dağlara açılan təbii mənzərələr mövcuddur. Memarlar evlərin eyvanlarını, həyətlərini və pəncərələrini məhz bu təbii mənzərələrə yönəltməklə interyerlə eksteryeri birləşdirmişlər. Eləcə də, şəhərdəki təbii bulaqlar (Cıdır düzü ətrafındakı və şəhərdaxili bulaqlar) şəhərin memarlıq planlaşdırılmasında mərkəzi rol oynamış, hər məhəllənin özünəməxsus su qovşağı və ya bulaq meydanı yaranmışdır. Bir sözlə, Şuşa memarlığı təbiətə hörmətin, onun üzərində hakim olmaq deyil, onunla nəfəs almağın ən parlaq tarixi nümunələrindən biridir.
Dağətəyi və çay dərəsindəki landşafta isə (Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan) Araz, Xaçın, Qaragöl və digər çayların hövzələri boyunca zəngin Tuqay meşələri və yaşıllıq dəhlizləri mövcuddur. Bunlardan fərqli olaraq, düzənliklandşaftı (Ağdam, Bərdə) geniş kənd təsərrüfatı arealları, suvarma sistemləri və bağçılıq ənənələri ilə xarakterizə olunur. Ümumilikdə və müasir landşaft memarlığında ekosistem xidmətlərinin bərpası əsas prioritetdir. İşğal dövründə kütləvi ağac tinglləri, torpaq eroziyası və su mənbələrinin çirklənməsi Qarabağın ekoloji balansına ağır zərbə vurmuşdur. Buna əsasən nəzəri olaraq, bərpa prosesi aşağıdakı prinsiplərə əsaslanmalıdır:
1. Yerli flora növlərindən istifadə edilməklə meşə bərpa tədbirlərinin həyata keçirilməsi.
2. Abidələrin (qala divarları, məbədlər, türbələr) ətrafındakı landşaftın onların tarixi görünüşünə uyğun bərpası.
3. Şəhər mühitinin təbiətlə inteqrasiyası, "yaşıl karkas" sisteminin qurulması.
Bütün bunları həyata keçirmək üçün, Qarabağın landşaft memarlığının inkişafı və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün aşağıdakı elmi-praktiki təkliflər irəli sürülür:
1.Çay vadiləri (məsələn, Həkəri və Köndələnçayboyu) boyunca rekreasiya və biomüxtəliflik dəhlizlərinin salınması.
2.Landşaft dizaynında yalnız idxal olunan dekorativ bitkilərdən deyil, Qarabağın yerli, iqlimə uyğunlaşmış ağac və kol növlərindən geniş istifadə edilməsi.
3.Suvarma, yaşıllıqlara qulluq və ekoloji monitorinq proseslərində rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi.
4. Kəlbəcərin mineral bulaqları və Şuşanın təbii landşaftı əsasında ekoturizm marşrutlarının landşaft memarlığı tələblərinə uyğun layihələndirilməsi. Bütün bu təklifləri uğurla həyata keçirmək üçün yekun olaraq onu da qeyd edək ki, Qarabağın landşaft memarlığı yalnız estetik məsələ deyil, həm də regionun ekoloji təhlükəsizliyinin, tarixi kimliyinin və dayanıqlı inkişafının mühüm tərkib hissəsidir. Aparılan bərpa işləri elmi əsaslara, tarixi ənənələrə və müasir ekoloji standartlara söykənməlidir. Bu yanaşma Qarabağı dünyanın ən qabaqcıl "Yaşıl Region" nümunələrindən birinə çevirməyə imkan verəcəkdir.
Rizvan QARABAĞLI
Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
