Müasir dövrdə dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən biri əhalinin sosial rifahının yüksəldilməsi, vətəndaşların layiqli yaşayış şəraitinin təmin edilməsi və sosial müdafiə mexanizmlərinin daha da təkmilləşdirilməsidir. Bu məqsədlərə nail olmaq üçün ilk növbədə cəmiyyətin real vəziyyətini, ailələrin sosial-iqtisadi durumunu, onların ehtiyac və problemlərini dəqiq bilmək lazımdır. Çünki səmərəli dövlət siyasəti yalnız düzgün məlumatlara əsaslandıqda gözlənilən nəticəni verməkiqtidarındadır. Məhz bu baxımdan ev təsərrüfatlarının uçotu ölkənin sosial-iqtisadi inkişafında, əhalinin rifahının yüksəldilməsində və ünvanlı dövlət dəstəyi tədbirlərinin daha effektiv təşkilində mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ev təsərrüfatlarının uçotu sadəcə statistik məlumatların toplanması prosesi deyil. Bu, hər bir ailənin yaşayış şəraitinin, sosial vəziyyətinin, məşğulluq imkanlarının, təsərrüfat fəaliyyətinin və digər mühüm göstəricilərinin öyrənilməsinə xidmət edən sistemli dövlət tədbiridir. Onun əsas məqsədi ölkədə yaşayan əhalinin faktiki vəziyyəti haqqında dolğun və etibarlı informasiya əldə etmək, həmin məlumatlar əsasında sosial-iqtisadi siyasətin daha düzgün istiqamətləndirilməsinə nail olmaqdır. Azərbaycanda ev təsərrüfatlarının uçotu uzun illərdir həyata keçirilən ənənəvi statistik tədbirlərdən biridir. Ötən əsrin 40-cı illərindən kənd yaşayış məntəqələrində, 2012-ci ildən etibarən isə şəhər və qəsəbələrdə inzibati ərazi dairələri üzrə nümayəndəliklər tərəfindən aparılan bu proses hər bir ev təsərrüfatı üzrə sorğu əsasında təşkil olunur. Uçot zamanı ailələrin faktiki yaşayış və təsərrüfat vəziyyəti, istifadəsində və mülkiyyətində olan torpaq sahələri, əmlakı və digər müvafiq göstəricilər qeydə alınır. Burada xüsusilə diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, ev təsərrüfatlarının uçotunun məqsədi vətəndaşların əmlakını yoxlamaq, mülkiyyət hüquqlarını araşdırmaq və ya hər hansı inzibati nəzarət mexanizmini həyata keçirmək deyil. Əsas hədəf ölkənin sosial mənzərəsini olduğu kimi müəyyənləşdirmək, ailələrin real yaşayış şəraiti haqqında məlumat bazası formalaşdırmaqdır. Başqa sözlə, dövlətin vətəndaşın ehtiyaclarını daha yaxşı anlaması və ona uyğun dəstək göstərməsi üçün etibarlı informasiya mənbəyi yaradılır. İstənilən ölkədə sosial siyasətin uğuru əhalinin real ehtiyaclarının nə dərəcədə düzgün müəyyənləşdirilməsindən asılıdır. Aztəminatlı ailələrin, işsiz vətəndaşların, sosial müdafiəyə ehtiyacı olan şəxslərin müəyyənləşdirilməsi, onların gəlir və məşğulluq vəziyyətinin qiymətləndirilməsi dövlət dəstəyinin düzgün ünvanlanması baxımından vacibdir. Ev təsərrüfatlarının uçotu məhz bu istiqamətdə əhəmiyyətli informasiya imkanları yaradır.
Məlumatların sistemli şəkildə toplanması və təhlili nəticəsində hansı yaşayış məntəqələrində sosial ehtiyacların daha çox olduğu, hansı ailələrin əlavə dəstəyə ehtiyac duyduğu, əhalinin məşğulluq imkanlarının hansı səviyyədə olduğu müəyyənləşdirilə bilər. Bu isə sosial yardım mexanizmlərinin ümumi yanaşmalar əsasında deyil, konkret ailələrin və sosial qrupların faktiki vəziyyətinə uyğun qurulmasına şərait yaradır. Xüsusilə ünvanlı dövlət sosial yardımının təkmilləşdirilməsi baxımından belə məlumatların əhəmiyyəti böyükdür. Dövlətin əsas məqsədi sosial dəstəyin həqiqətən ehtiyacı olan şəxslərə çatdırılmasıdır. Bunun üçün ailələrin sosial vəziyyəti, gəlirləri, məşğulluğu və digər göstəriciləri barədə dolğun informasiyanın mövcudluğu vacib şərtdir. Beləliklə, ev təsərrüfatlarının uçotu sosial müdafiə sisteminin daha şəffaf, çevik və nəticəyönümlü fəaliyyətinə töhfə verir. Ev təsərrüfatlarının uçotunun əhəmiyyəti yalnız sosial yardım tədbirləri ilə məhdudlaşmır. Bu proses ölkənin demoqrafik vəziyyətinin öyrənilməsi, əhalinin sayı və yaş strukturu, ailələrin tərkibi, miqrasiya və məskunlaşma proseslərinin təhlili baxımından da mühüm informasiya mənbəyidir. Əhalinin faktiki yaşayış yerləri üzrə məlumatların dəqiqləşdirilməsi daxili miqrasiya, urbanizasiya, kənd və şəhərlərdə məskunlaşma meylləri barədə daha dolğun təsəvvür formalaşdırır. Xüsusilə ucqar kəndlərdə əhali sakinliyinin, daimi yaşayış yerini dəyişən vətəndaşların müəyyənləşdirilməsi regional inkişaf siyasətinin düzgün qurulmasına kömək edir. Bu məlumatlar əsasında yaşayış məntəqələrində məktəblərə, tibb müəssisələrinə, sosial xidmətlərə, nəqliyyat və digər infrastruktura olan tələbat daha dəqiq qiymətləndirilməsi mümkündür. Məsələn, əhalinin sayında və yaş strukturunda baş verən dəyişikliklər nəzərə alınmaqla müəyyən ərazilərdə məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin, məktəblərin və səhiyyə obyektlərinin yaradılması və ya genişləndirilməsi planlaşdırıla bilər. Deməli, ev təsərrüfatlarının uçotu yalnız bugünkü ehtiyacların müəyyənləşdirilməsi deyil, həm də gələcək inkişafın planlaşdırılması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Dövlət resurslarının hansı ərazilərə və hansı istiqamətlərə yönəldilməsinin daha məqsədəuyğun olduğunu müəyyənləşdirmək üçün belə məlumatlar mühüm əsasdır.
Ev təsərrüfatlarının uçotunda nəzərdə tutulan ən mühüm yeniliklərdən biri prosesin tam elektronlaşdırılmasıdır. Rəqəmsal texnologiyaların dövlət idarəçiliyinə geniş tətbiq edildiyi müasir mərhələdə statistik uçot sisteminin də yeni tələblərə uyğunlaşdırılması zərurətə çevrilib. 2027-ci ildən etibarən ev təsərrüfatlarının uçotunun planşetlər vasitəsilə tam elektron qaydada həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Toplanan məlumatların vahid informasiya sistemində cəmləşdirilməsi və Elektron Hökumət İnformasiya Sistemi ilə inteqrasiyası bu sahədə keyfiyyətcə yeni mərhələnin əsasını qoyacaq. Bu yenilik, ilk növbədə, məlumatların toplanması, emalı və istifadəsi prosesinin sürətlənməsinə imkan verəcək. Əvvəllər yalnız vətəndaşlarla aparılan sorğular vasitəsilə əldə edilən məlumatların bir hissəsinin növbəti ildən dövlət informasiya sistemlərindən alınması nəzərdə tutulur. Bununla da eyni məlumatların vətəndaşlardan dəfələrlə tələb edilməsinin qarşısı alınacaq, inzibati prosedurlar sadələşəcək və insanların vaxt itkisi azalacaq. Rəqəmsallaşmanın digər mühüm üstünlüyü məlumatların operativ şəkildə yenilənməsi və aidiyyəti dövlət qurumları arasında informasiya mübadiləsinin təkmilləşdirilməsidir. Müxtəlif dövlət xidmətlərinin vahid informasiya mühitində əlaqələndirilməsi sosial dəstək tədbirlərinin daha çevik təşkilinə, qərarların daha dolğun məlumatlar əsasında qəbul edilməsinə şərait yaradacaq. Vətəndaşların öz ev təsərrüfatlarına dair məlumatlarla hər hansı əlavə sorğu göndərmədən, proaktiv qaydada “mygov” platforması üzərindən “bir pəncərə” prinsipi əsasında tanış ola bilməsi də rəqəmsal transformasiyanın mühüm nəticələrindən biri olacaq. Bu yanaşma dövlət xidmətlərinin vətəndaşlara daha yaxın, əlçatan və rahat şəkildə təqdim olunmasına xidmət edir. Rəqəmsal uçot sisteminin tətbiqi ilə yanaşı, fərdi məlumatların təhlükəsizliyinin və konfidensiallığının qorunması da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Vətəndaşların ailə və sosial vəziyyətinə dair məlumatlarının toplanması, işlənilməsi və istifadəsi “Fərdi məlumatlar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun tələblərinə uyğun həyata keçirilməlidir. Bu, həm vətəndaşların hüquqlarının qorunması, həm də dövlət informasiya sistemlərinə ictimai etimadın gücləndirilməsi baxımından vacibdir. Eyni zamanda, uçot nəticələri qadınların məşğulluğunun artırılması, gənclərin iqtisadi və sosial imkanlarının genişləndirilməsi, ailə institutunun möhkəmləndirilməsi və demoqrafik inkişafın təşviqi istiqamətində dövlət proqramlarının hazırlanmasına da mühüm töhfə verəcək. Fərdi təsərrüfatların və kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin mövcud vəziyyətinin öyrənilməsi isə kənd yerlərində gəlir mənbələrinin artırılması, məşğulluğun genişləndirilməsi və sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi üçün yeni imkanlar açır. Bütün bunlar göstərir ki, ev təsərrüfatlarının uçotu sosial-iqtisadi inkişafın müxtəlif istiqamətlərini birləşdirən mühüm idarəetmə vasitəsidir. Onun nəticələri əsasında qəbul edilən qərarlar dövlət proqramlarının daha dəqiq planlaşdırılmasına, sosial xidmətlərin əlçatanlığının artırılmasına və büdcə resurslarının səmərəli bölüşdürülməsinə xidmət edir. Hər bir statistik göstəricinin arxasında konkret insan, ailə və həyat hekayəsi dayanır. Bu baxımdan ev təsərrüfatlarının uçotu sadəcə rəqəmlərin və məlumatların qeydə alınması deyil, hər bir ailənin sosial rifahına, daha yaxşı yaşayış şəraitinə və gələcək inkişafına xidmət edən mühüm mexanizmdir. Məhz dəqiq məlumatlara əsaslanan qərarlar dövlət dəstəyinin daha ünvanlı, sosial müdafiənin daha güclü, idarəetmənin isə daha səmərəli olmasını təmin edir.
Tahir TAĞIYEV
