Rusiyanın valyuta strategiyası dalana dirənir - dollar bahalaşır, yuanın mövqeyi zəifləyir
Rusiyanın valyuta bazarında dolların bahalaşması, rublun zəifləməsi və xarici ticarətdə yuanla hesablaşmaların azalması ölkə iqtisadiyyatında bir-biri ilə əlaqəli bir neçə problemin dərinləşdiyini göstərir. Bu proseslərə yalnız valyuta məzənnəsinin dəyişməsi kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Əslində, burada Rusiyanın ixrac gəlirlərindən asılılığı, sanksiyaların maliyyə sisteminə təsiri və Moskvanın alternativ beynəlxalq hesablaşma mexanizmi yaratmaq cəhdlərinin üzləşdiyi çətinliklər özünü göstərir.
Rusiyanın valyuta bazarında dolların bahalaşması və xarici ticarətdə Çin yuanı ilə hesablaşmaların azalması ölkə iqtisadiyyatının üzləşdiyi struktur problemləri yenidən gündəmə gətirib. İlk baxışdan bu proseslər ayrı-ayrı hadisələr təsiri bağışlasa da, əslində onların arasında ciddi iqtisadi və geosiyasi əlaqə var. Bir tərəfdən, Rusiyanın neft və qaz ixracından əldə etdiyi valyuta gəlirlərinin perspektivləri pisləşir, digər tərəfdən isə Qərbin sanksiyaları Moskvanın beynəlxalq hesablaşmalar üçün yaratmağa çalışdığı alternativ maliyyə kanallarının imkanlarını məhdudlaşdırır.
Rusiyada dolların məzənnəsinin üç həftəlik maksimuma – 83,26 rubla yüksəlməsi də bu amillərin təsiri ilə baş verir. Rusiya Maliyyə Nazirliyi və Mərkəzi Bankının valyuta ehtiyatlarının artırılması məqsədilə gündəlik alışları 12,1 milyard rubldan 15 milyard rubla çatdırması bazarda xarici valyutaya əlavə tələb yaradır. Dövlət qurumlarının valyuta alışlarının 24 faiz artması dolların mövqeyini gücləndirən amillərdən biridir.
Bununla yanaşı, dünya bazarında neft qiymətlərinin aşağı düşməsi Rusiyanın gələcək valyuta daxilolmaları ilə bağlı riskləri artırır. Rusiya iqtisadiyyatının əsas xüsusiyyətlərindən biri ixrac gəlirlərinin əhəmiyyətli hissəsinin enerji resurslarının satışından formalaşmasıdır. Neftin qiyməti aşağı düşəndə ölkəyə daxil olan valyutanın həcmi də azalır. Bu isə həm dövlət büdcəsinin gəlirlərinə, həm də daxili valyuta bazarında dollar və avro təklifinə təsir göstərir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, neft qiymətlərindəki dəyişikliklər valyuta bazarında dərhal əks olunmur. İxrac müqavilələri, ödəniş müddətləri və valyuta daxilolmalarının ölkəyə gətirilməsi müəyyən vaxt tələb edir. Buna görə də hazırda Rusiyanın valyuta bazarında müşahidə olunan vəziyyət əvvəlki dövrün yüksək neft gəlirlərinin təsirini də özündə əks etdirə bilər. Lakin neftin ucuzlaşması davamlı xarakter alarsa, sonrakı aylarda rubl üzərində təzyiq arta bilər.
Məsələnin digər mühüm tərəfi Rusiyanın yuanla hesablaşmalar sahəsində üzləşdiyi çətinliklərdir. Ukraynaya qarşı müharibədən sonra Qərbin maliyyə sanksiyaları Moskvanı dollar və avrodan asılılığı azaltmağa məcbur etdi. Bu şəraitdə Çin yuanı Rusiya üçün əsas alternativ valyutaya çevrildi. Hətta müəyyən dövrdə yuanla həyata keçirilən ixrac ödənişlərinin həcmi Çinə birbaşa ixracın dəyərini də üstələmişdi. Bu, Rusiyanın digər ticarət tərəfdaşlarının da Çin valyutasından istifadə etdiyini göstərirdi.
Lakin Moskvanın bu strategiyası gözlənilən nəticəni vermədi. ABŞ-ın 2024-cü ilin iyununda ikinci dərəcəli sanksiyaların tətbiqi imkanlarını genişləndirməsindən sonra Çin bankları Rusiya ilə əməliyyatlara daha ehtiyatlı yanaşmağa başladılar. Bunun əsas səbəbi Çin banklarının öz beynəlxalq fəaliyyətlərini, xüsusilə də dollarla hesablaşmalara çıxış imkanlarını riskə atmaq istəməməsidir. Çin üçün Rusiya ilə ticarət vacib olsa da, ABŞ və Avropa bazarları ilə maliyyə əlaqələrinin itirilməsi daha böyük iqtisadi nəticələr doğura bilər.
Nəticədə Rusiya şirkətlərinin Çin bankları vasitəsilə ödənişləri çətinləşdi. Bəzi əməliyyatlar gecikdirildi, bəziləri geri qaytarıldı, digər hallarda isə vasitəçi maliyyə qurumlarından istifadə zərurəti yarandı. Bu, həm əməliyyat xərclərini artırır, həm də beynəlxalq ticarətdə qeyri-müəyyənlik yaradır. Ən əsası, yuanın mövcudluğu ilə həmin valyutada sərbəst və etibarlı hesablaşma aparmaq imkanlarının eyni şey olmadığı üzə çıxdı.
Bloomberg-in Rusiya Mərkəzi Bankının məlumatlarına istinadən yaydığı xəbərə görə, 2026-cı ildə Rusiyanın ixracında yuanla ödənişlərin payı 22 faizə enib. Bu, 2024-cü ilin ortalarında qeydə alınan maksimum göstəricidən iki dəfə azdır. Beləliklə, yuanın Rusiya xarici ticarətindəki mövqeyi əvvəlki səviyyəsini itirib.
Bu vəziyyət Moskvanın dolları yuanla əvəzləmək strategiyasının ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşdiyini göstərir. Əslində, Rusiyanın problemi yalnız dollar və avrodan istifadə edə bilməməsi deyil. Əsas məsələ alternativ hesablaşma sisteminin yaradılması üçün lazım olan maliyyə infrastrukturunun, bank etimadının və beynəlxalq likvidliyin təmin edilməsidir.
Yuan milli valyuta kimi böyük iqtisadi potensiala malik olsa da, onun beynəlxalq dövriyyəsi Çin hökumətinin maliyyə siyasəti və kapital hərəkətinə nəzarəti ilə məhdudlaşır. Çin öz maliyyə sistemini tam liberallaşdırmayıb və kapitalın sərhədlərarası hərəkətinə ciddi nəzarət edir. Buna görə də yuanın beynəlxalq ticarətdə istifadəsinin genişlənməsi onun dollar kimi sərbəst və universal ehtiyat valyutasına çevrilməsi demək deyil.
Digər tərəfdən, Pekinin Moskva ilə iqtisadi əməkdaşlığı davam etdirməsi onun Rusiya ilə bağlı bütün maliyyə risklərini üzərinə götürəcəyi anlamına gəlmir. Çin bankları üçün kommersiya maraqları ilə beynəlxalq sanksiyalardan yayınma riskləri arasında balans saxlamaq vacibdir. Bu baxımdan, Rusiyanın Çindən siyasi və iqtisadi dəstək gözləntiləri ilə Çin banklarının faktiki davranışı arasında müəyyən fərq yaranır.
Mövcud vəziyyətin Rusiya iqtisadiyyatı üçün bir neçə ciddi nəticəsi ola bilər. İlk növbədə, rublun zəifləməsi idxal məhsullarının qiymətini artırır. Rusiya sənayesinin müxtəlif sahələri xarici texnologiyalardan, avadanlıqlardan, ehtiyat hissələrindən və komponentlərdən asılıdır. Xarici valyutanın bahalaşması həmin məhsulların maya dəyərini yüksəldir. Bu isə istehsal xərclərinin və son nəticədə istehlak qiymətlərinin artmasına səbəb olur.
İkinci mühüm risk inflyasiya ilə bağlıdır. Rublun zəifləməsi idxal inflyasiyasını gücləndirdiyi halda, dövlət xərclərinin yüksək səviyyədə qalması da qiymətlər üzərində əlavə təzyiq yaradır. Mərkəzi Bank belə şəraitdə inflyasiyanı cilovlamaq üçün sərt pul-kredit siyasətini davam etdirməyə məcbur qalır. Yüksək faiz dərəcələri isə kreditləri bahalaşdıraraq biznes fəallığını və investisiyaları məhdudlaşdırır.
Üçüncü problem xarici ticarətin maliyyələşdirilməsi ilə əlaqədardır. Ödənişlərin gecikdirilməsi, vasitəçilərdən istifadə və əlavə komissiyalar Rusiya şirkətlərinin rəqabət qabiliyyətini zəiflədir. Bu, xüsusilə idxal əməliyyatlarında özünü göstərir. Şirkətlər yalnız malın qiymətini deyil, onun ödənişinin həyata keçirilməsi üçün yaranan əlavə xərcləri də nəzərə almalı olurlar.
Bununla belə, Rusiyanın xarici ticarət imkanlarının tamamilə tükəndiyini söyləmək düzgün olmazdı. Moskva hələ də Çin, Hindistan, Türkiyə və digər ölkələrlə ticarət əlaqələrini davam etdirir. Lakin bu əlaqələrin maliyyələşdirilməsi daha mürəkkəb və baha başa gələn mexanizmlər üzərindən həyata keçirilir. Yəni ticarətin mövcudluğu ilə onun səmərəli və maneəsiz maliyyələşdirilməsi arasında fərq yaranır.
Nəticə etibarilə, Rusiyanın qarşılaşdığı problem dolların bahalaşmasından daha geniş məzmun daşıyır. Moskva Qərbin maliyyə sistemindən asılılığı azaltmağa çalışsa da, alternativ hesablaşma mexanizmlərinin yaradılmasında başqa bir böyük iqtisadi mərkəzdən – Çindən asılı vəziyyətə düşüb. Çin banklarının sanksiya risklərinə görə geri çəkilməsi isə bu asılılığın da etibarlı təminat yaratmadığını göstərir.
Beləliklə, Rusiyanın qarşısında duran əsas vəzifə sadəcə dolları yuanla əvəzləmək deyil, xarici ticarət üçün sabit, etibarlı və geniş beynəlxalq dəstəyə malik maliyyə mexanizmi formalaşdırmaqdır. Mövcud geosiyasi şəraitdə bunun nə dərəcədə mümkün olacağı isə Rusiyanın gələcək iqtisadi dayanıqlılığına və beynəlxalq ticarətdəki mövqeyinə birbaşa təsir göstərəcək.
Akif NƏSİRLİ
