İki ildən artıqdır ki, Azərbaycanda azad sahibkarlıq fəaliyyəti yeni Rəqabət Məcəlləsinin hüquqi çərçivəsi əsasında tənzimlənir. Bu Məcəllənin qəbul edilməsi ölkədə sağlam rəqabət mühitinin formalaşdırılması, sahibkarlıq subyektlərinin hüquqlarının qorunması və bazarda bərabər imkanların yaradılması baxımından mühüm qanunvericilik yeniliyidir.
Rəqabət Məcəlləsinin əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, bazar münasibətlərində hər bir sahibkarın fəaliyyəti üçün bərabər şərait təmin olunsun, inhisarçılıq meyillərinin qarşısı alınsın, haqsız rəqabətə yol verilməsin və istehlakçıların maraqları qorunsun.
Bu sənədin əhəmiyyəti yalnız sahibkarlıq fəaliyyətinin hüquqi tənzimlənməsi ilə məhdudlaşmır. Eyni zamanda, iqtisadiyyatın liberallaşdırılması, bazara yeni iştirakçıların daxil olması, yerli və xarici investisiyalar üçün əlverişli şəraitin yaradılması baxımından da əhəmiyyət daşıyır.
Lakin burada əsas məsələ qanunun mövcudluğu ilə yanaşı, onun real iqtisadi münasibətlərdə necə tətbiq olunmasıdır. Çünki sağlam rəqabət mühiti yalnız qanunvericiliklə deyil, həm də qanunun bütün bazar iştirakçılarına eyni prinsiplərlə tətbiqi, şəffaf nəzarət və effektiv hüquqi müdafiə mexanizmləri ilə təmin edilir.
Nəticə etibarilə, Rəqabət Məcəlləsi Azərbaycanda azad bazar iqtisadiyyatının inkişafı, inhisarçılığın məhdudlaşdırılması və sahibkarlığın dayanıqlı inkişafı üçün mühüm hüquqi baza yaradır.
Rəqabət Məcəlləsi azad sahibkarlığın inkişafı, sağlam rəqabət mühitinin formalaşdırılması və liberal iqtisadiyyatın institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm qanunvericilik addımıdır.
Azərbaycan Respublikasının Rəqabət Məcəlləsinin 2024-cü il iyulun 1-dən qüvvəyə minməsi ölkə iqtisadiyyatında rəqabət münasibətlərinin vahid hüquqi çərçivədə tənzimlənməsinə imkan yaradıb. Bu sənədin əsas məqsədi bazarda inhisarçılığın qarşısını almaq, sahibkarlıq subyektləri arasında bərabər imkanlar yaratmaq, istehlakçıların hüquqlarını qorumaq və iqtisadi fəaliyyət üçün şəffaf qaydalar müəyyənləşdirməkdir.
Burada əsas məsələ yalnız yeni qanunun qəbul edilməsi deyil, həm də bazar münasibətlərinin hüquqi prinsiplər əsasında işləməsinə şərait yaradılmasıdır.
Məcəllənin azad sahibkarlığa verdiyi əsas töhfələr nədən ibarətdir?
1.İnhisarçılığın məhdudlaşdırılması:
Azad iqtisadiyyatın əsas şərtlərindən biri bazarda hər hansı şirkətin və ya iqtisadi qrupun süni üstünlük əldə edərək digər sahibkarların fəaliyyətinə mane olmamasıdır. Məcəllə hökmran mövqedən sui-istifadənin, rəqabəti məhdudlaşdıran razılaşmaların və bazarın süni şəkildə bölüşdürülməsinin qarşısını almağa yönəlib.
Bu, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin bazarda özünə yer tapması üçün hüquqi imkanlar yaradır.
2.Sahibkarlar üçün bərabər imkanların yaradılması:
Məcəllənin mühüm prinsiplərindən biri bütün bazar iştirakçıları üçün bazara sərbəst giriş, resurslara bərabər əlçatanlıq və bərabər tənzimləmə şərtlərinin müəyyən edilməsidir.
Bu prinsip xüsusilə yeni fəaliyyətə başlayan sahibkarlar üçün əhəmiyyətlidir. Çünki iqtisadiyyatda uğur yalnız maliyyə imkanlarından və əlaqələrdən deyil, həm də məhsulun keyfiyyətindən, xidmət səviyyəsindən, innovasiyadan və düzgün idarəetmədən asılı olmalıdır.
Qiymətlərin bazar mexanizmləri əsasında formalaşması:
Rəqabət mühitinin mövcudluğu qiymətlərin tələb və təklif əsasında formalaşmasına şərait yaradır. Bazarda alternativ istehsalçı və xidmət təminatçılarının olması sahibkarları daha keyfiyyətli məhsul təqdim etməyə və istehlakçı üçün münasib qiymət siyasəti yürütməyə sövq edir.
Nəticədə rəqabət həm istehsalçının, həm də istehlakçının maraqlarına xidmət edə bilər.
4. Haqsız rəqabətə qarşı hüquqi müdafiə
Məcəllə sahibkarların işgüzar nüfuzunun qorunmasına, rəqiblərə qarşı qanunsuz və ədalətsiz üsulların qarşısının alınmasına hüquqi əsas yaradır.
Beləliklə, bazarda uğur qazanmaq üçün rəqibi sıxışdırmaq deyil, daha yaxşı məhsul və xidmət təklif etmək əsas meyara çevrilməlidir.
5. İnvestisiya və sahibkarlıq mühitinə təsir
Aydın və proqnozlaşdırıla bilən hüquqi qaydalar investorlar üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnvestor bazarda hansı qaydaların tətbiq olunduğunu, hüquqlarının necə qorunduğunu və rəqabət pozuntularına görə hansı məsuliyyət mexanizmlərinin mövcud olduğunu bilməlidir.
Bu baxımdan Rəqabət Məcəlləsi həm yerli, həm də xarici investisiyalar üçün daha aydın institusional mühitin formalaşmasına xidmət edir.
Ekspertlərə görə, lakin burada bir vacib məqamı da nəzərə almaq lazımdır: yaxşı qanunun mövcudluğu hələ öz-özlüyündə sağlam rəqabət mühitinin təmin edilməsi demək deyil. Əsas məsələ qanunun necə tətbiq olunmasıdır.
Bunun üçün nə lazımdır?
Rəqabətə nəzarət edən dövlət qurumunun institusional müstəqilliyi və effektiv fəaliyyəti təmin edilməlidir.
Dövlət və özəl sektorun bazardakı fəaliyyətinə bərabər hüquqi yanaşma tətbiq olunmalıdır.
Dövlət satınalmalarında şəffaflıq və rəqabətlilik gücləndirilməlidir.
Kiçik və orta sahibkarların hüquqlarının müdafiəsi real mexanizmlərlə təmin edilməlidir.
Rəqabət pozuntuları ilə bağlı şikayətlərin araşdırılması operativ və obyektiv aparılmalıdır.
Ümumi qiymətləndirməyə gəlincə, ekspertlər hesab edirlər ki, liberal iqtisadiyyatın mahiyyəti sahibkarın sərbəst fəaliyyət göstərməsi, bazara giriş imkanlarının açıq olması, mülkiyyət hüququnun qorunması və iqtisadi münasibətlərdə ədalətli qaydaların işləməsidir.
Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı, özəl sektorun iqtisadiyyatda rolunun artırılması üçün də sağlam rəqabət mühiti vacib şərtlərdəndir.
Əsas hədəf elə bir iqtisadi sistem qurmaqdır ki, sahibkar dövlətin himayəsinə və ya bazardakı hansısa inhisarçının mövqeyinə deyil, öz təşəbbüsünə, əməyinə, kapitalına və rəqabət qabiliyyətinə arxalanaraq inkişaf edə bilsin.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
