Akif Nəsirli: “Neft və qaz hasilatında baş verən nisbi azalma belə ümumi sənaye göstəricisinə ciddi mənfi təsir göstərir”
Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) noyabrın 11-də açıqladığı məlumata görə, 2026-cı ilin yanvar-oktyabr aylarında sənaye sektorunda 58 milyard 539.6 milyon manat dəyərində məhsul istehsal edilib. Bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 0.7 faiz azdır. Amma sənayedən fərqli olaraq, ümumi daxili məhsulda qismən də olsa, artım müşahidə olunur.
Maraqlıdır, Azərbaycan sənayesi niyə kiçilir? Axı ölkədə sənaye parklarında, işğaldan azad edilmiş rayonlarda bir sıra sənaye, emal müəssisələri açılır. Qeyri-neft sektorunun payı artır.
Sözügedən məsələni baki-xeber.com-a şərh edən iqtisadçı-ekspert Akif Nəsirli sənayenin kiçilməsini bir sıra amillərlə əlaqələndirdi: “Azərbaycan sənayesində qeydə alınan 0,7 faizlik azalma ilk baxışdan iqtisadiyyatda geriləmə təsiri bağışlasa da, bu göstəricini ölkənin ümumi iqtisadi vəziyyətinin pisləşməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Burada əsas məsələ sənaye istehsalının strukturuna və ayrı-ayrı sahələrdə baş verən dəyişikliklərə diqqət yetirməkdir. Çünki Azərbaycanın sənaye sektorunda hələ də neft-qaz hasilatının çəkisi kifayət qədər böyükdür. Bu səbəbdən neft və qaz hasilatında baş verən nisbi azalma belə ümumi sənaye göstəricisinə ciddi mənfi təsir göstərir. Digər tərəfdən, sənaye istehsalı ilə ümumi daxili məhsul eyni anlayış deyil. ÜDM iqtisadiyyatın bütün sahələrində yaradılan əlavə dəyəri əhatə edir. Buraya sənaye ilə yanaşı, kənd təsərrüfatı, tikinti, ticarət, nəqliyyat, rabitə, turizm və digər xidmət sahələri də daxildir. Ona görə də sənayedə azalma olduğu halda iqtisadiyyatın digər sahələrindəki artım hesabına ümumi ÜDM-in yüksəlməsi mümkündür. Yəni bu iki göstərici arasında mütləq paralellik olmalıdır deyə bir qayda yoxdur.
Bu məsələdə ən mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın qeyri-neft sənayesi böyüyür, lakin bu artım neft-qaz sektorundakı azalmanı tam kompensasiya edə bilmir. Dövlət Statistika Komitəsinin noyabrın 11-də açıqladığı məlumatlar da bunu təsdiqləyir. Belə ki, yanvar-oktyabr aylarında qeyri-neft-qaz sənayesində istehsal 4,8 faiz artaraq 18 milyard 500,7 milyon manata çatıb. Deməli, sənayenin bütün sahələrində geriləmə yoxdur. Əksinə, emal və qeyri-neft istehsalında müsbət dinamika müşahidə edilir. Ancaq sənayenin ümumi nəticəsinə təsir göstərən əsas amillərdən biri ənənəvi hasilat sektorundakı vəziyyətdir. Azərbaycan sənayesinin əsas problemlərindən biri uzun illər ərzində formalaşmış neft-qaz asılılığıdır. Ölkənin sənaye istehsalında hasilat sektorunun çəkisi böyükdür. Neft hasilatında azalma və ya əvvəlki istehsal səviyyəsinin qorunub saxlanılmasında çətinliklər yarandıqda bu, ümumi sənaye göstəricilərinə birbaşa təsir edir. Çünki yeni yaradılan qeyri-neft müəssisələrinin istehsal həcmi hələlik neft-qaz sektorunun ümumi sənaye göstəricilərindəki çəkisini kompensasiya edəcək səviyyədə deyil. Başqa sözlə, bir neçə yeni zavodun açılması bütövlükdə sənayenin artması demək deyil. Həmin müəssisələrin istehsal gücü, faktiki buraxılış həcmi və iqtisadiyyatda yaratdığı əlavə dəyər də nəzərə alınmalıdır”.
A.Nəsirlinin fikrincə, digər mühüm məsələ sənaye parklarının fəaliyyəti ilə bağlıdır: “Son illər Azərbaycanda sənaye parklarının yaradılmasına, yeni müəssisələrin fəaliyyətə başlamasına, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə istehsal infrastrukturunun qurulmasına ciddi investisiyalar yönəldilir. Bu, şübhəsiz ki, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi baxımından müsbət prosesdir. Ancaq sənaye parkının yaradılması və ya zavodun açılışı ilə həmin müəssisənin tam istehsal gücü ilə işləməsi arasında müəyyən zaman fərqi olur. Müəssisənin istehsal prosesini qurması, xammal və material təminatını təşkil etməsi, bazar tapması, məhsulunun satışını həyata keçirməsi müəyyən vaxt tələb edir. Burada başqa bir problem də var. Sənaye müəssisələrinin bir hissəsi istehsal prosesində xaricdən gətirilən xammal, komponent və avadanlıqlardan asılıdır. Əgər ölkədə istehsalın bütün zənciri formalaşmayıbsa, müəssisə müəyyən məhsulu yığa və ya emal edə bilər, amma onun yaratdığı yerli əlavə dəyər məhdud qalacaq. Buna görə də sənayeləşməni yalnız zavodların sayının artması ilə qiymətləndirmək düzgün deyil. Əsas məsələ ölkədə xammaldan hazır məhsula qədər istehsal zəncirinin nə dərəcədə qurulmasıdır. Məsələn, avtomobil istehsalının artması müsbət göstəricidir, lakin avtomobilin əsas hissələri və komponentləri xaricdən gətirilirsə, bu sahənin ölkə iqtisadiyyatına verdiyi yerli əlavə dəyər daha məhdud olur.
Bununla yanaşı, qeyri-neft sənayesində artımın bütün istiqamətlər üzrə eyni səviyyədə olmadığını da nəzərə almalıyıq. Bəzi sahələrdə istehsal sürətlə artır, digərlərində isə zəif dinamika müşahidə edilir. Dövlət Statistika Komitəsinin əvvəlki hesabatlarında, məsələn, avtomobil, əczaçılıq, toxuculuq, tikinti materialları və qida məhsulları istehsalında artım qeydə alınmışdı. Bu, müəyyən sahələrdə yeni istehsal imkanlarının yarandığını göstərir. Lakin ayrı-ayrı məhsullar üzrə yüksək artım ümumi sənaye istehsalında böyük dəyişiklik yaratmaq üçün kifayət etmir. Bunun üçün daha geniş çeşiddə məhsul istehsal edən, böyük bazarlara çıxış imkanları olan və yüksək əlavə dəyər yaradan müəssisələrə ehtiyac var. Sənayenin inkişafına təsir göstərən digər amil daxili bazarın məhdudluğudur. Azərbaycan əhalisinin sayı və daxili istehlak imkanları müəyyən istehsal sahələrinin genişlənməsi üçün kifayət qədər böyük bazar yarada bilmir. Ona görə də müəssisənin rentabelli işləməsi üçün yalnız daxili bazara deyil, xarici bazarlara da çıxış imkanları olmalıdır. Əgər istehsal olunan məhsul rəqabətqabiliyyətli deyilsə, maya dəyəri yüksəkdirsə və ixrac bazarlarında möhkəmlənə bilmirsə, müəssisənin istehsal gücündən tam istifadə etmək çətinləşir. Bu baxımdan sənaye siyasətində ixrac imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Eyni zamanda, sənaye müəssisələrinin maliyyələşdirilməsi, texnologiya təminatı, ixtisaslı kadr çatışmazlığı və istehsal xərcləri də nəzərə alınmalıdır. Müasir sənaye yalnız bina, avadanlıq və işçi qüvvəsindən ibarət deyil. Burada texnoloji yenilənmə, məhsuldarlıq, idarəetmə, keyfiyyət standartları və beynəlxalq bazarlarda rəqabət qabiliyyəti əsas rol oynayır. Əgər müəssisə köhnə texnologiya ilə işləyirsə, enerji və logistika xərcləri yüksəkdirsə, onun bazarda rəqabət aparması çətinləşir. Bu səbəbdən yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması ilə yanaşı, mövcud zavodların da modernləşdirilməsinə ehtiyac var. Sənayedəki azalma fonunda ÜDM-in artmasına gəlincə, bunun da iqtisadi izahı var. 2026-cı ilin yanvar-oktyabr aylarında Azərbaycanda ÜDM real ifadədə 1,7 faiz artıb. Qeyri-neft-qaz sektorunda artım 2,9 faiz təşkil edib. Xüsusilə nəqliyyat və anbar təsərrüfatında 10,2 faiz, informasiya və rabitə sahəsində 9,9 faiz, pərakəndə ticarətdə 3,8 faiz artım qeydə alınıb. Yəni iqtisadiyyatın xidmət, nəqliyyat, rabitə və ticarət kimi sahələri ümumi iqtisadi artıma müsbət töhfə verib. Bu da göstərir ki, iqtisadiyyatın artması mütləq sənaye istehsalının da eyni templə artması demək deyil.
Mən hesab edirəm ki, 0,7 faizlik azalma həyəcan təbili çalmaq üçün kifayət qədər ciddi göstərici olmasa da, sənayenin inkişaf modelinə yenidən baxmaq üçün əsas verir. Çünki Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə neft-qaz sektorundan asılılığı azaltmaqla yanaşı, qeyri-neft sənayesini iqtisadiyyatın aparıcı istiqamətlərindən birinə çevirməkdir. Bunun üçün sənaye parklarının sayını artırmaq kifayət deyil. Həmin müəssisələrin istehsal gücündən tam istifadə etməsi, yerli xammal bazasının genişləndirilməsi, idxaldan asılılığın azaldılması, texnologiyaların yenilənməsi və ixrac imkanlarının artırılması vacibdir.
Ən başlıcası, qeyri-neft sənayesindəki artım neft-qaz sektorundakı azalmadan daha sürətli və dayanıqlı olmalıdır. Əks halda, yeni müəssisələr açılsa, sənaye parklarına investisiyalar qoyulsa belə, ölkənin ümumi sənaye göstəricilərində ciddi irəliləyiş əldə etmək çətin olacaq. Azərbaycanın sənayeləşmə siyasətinin nəticəsi açılan zavodların sayı ilə deyil, həmin müəssisələrin nə qədər məhsul istehsal etməsi, nə qədər yerli əlavə dəyər yaratması və ölkənin ixrac potensialına hansı töhfəni verməsi ilə ölçülməlidir”.
Vidadi ORDAHALLI
