"Paket maaş" praktikasına qarşı elektron nəzarət mexanizmi problemi həll edə biləcəkmi?
Azərbaycanda əməkhaqqının bir hissəsinin rəsmi, digər hissəsinin isə qeyri-rəsmi ödənilməsi – cəmiyyətdə daha çox "paket maaş" kimi tanınan praktika əmək bazarının uzun müddətdir mövcud olan problemlərindən biridir. Bu yanaşma bir tərəfdən işəgötürənlərə vergi və sosial sığorta öhdəliklərini azaltmaq imkanı yaradır, digər tərəfdən isə işçilərin sosial təminat hüquqlarını məhdudlaşdırır. Əməkhaqqı və digər ödənişlərin elektron sistem üzərindən həyata keçirilməsi, işçiyə faktiki ödənilən məbləğin izlənilməsi ilə bağlı hazırlanması nəzərdə tutulan yeni mexanizm bu problemin həlli istiqamətində mühüm addım ola bilər.
Yeni mexanizmin əsas mahiyyəti əməkhaqqı ödənişlərinin tam elektronlaşdırılması, rəsmi sənədlərdə göstərilən əməkhaqqı ilə işçiyə faktiki ödənilən məbləğ arasında uyğunluğun təmin edilməsidir. Bu sistem vasitəsilə əməkhaqqı və digər ödənişlər barədə məlumatların elektron qaydada qeydə alınması, vəsaitlərin işçilərin bank hesablarına köçürülməsi və ödənişlərə nəzarətin gücləndirilməsi nəzərdə tutulur. Beləliklə, işəgötürənin əmək müqaviləsində, məsələn, 500 manat əməkhaqqı göstərib, əslində işçiyə 1000 manat ödəməsi hallarının qarşısının alınması üçün əlavə nəzarət imkanları yaranacaq.
Bununla belə, hesab edirik ki, yalnız elektron ödəniş sisteminin tətbiqi "paket maaş" praktikasını tamamilə aradan qaldırmağa kifayət etməyəcək. Çünki işəgötürən rəsmi əməkhaqqını bank hesabına köçürməklə yanaşı, əlavə məbləği nağd şəkildə ödəyə və ya köçürülmüş vəsaitin müəyyən hissəsini işçidən geri tələb edə bilər. Bu baxımdan elektron sistemin real nəticə verməsi üçün əmək müqavilələrində göstərilən əməkhaqqı ilə faktiki ödənişlər arasında uyğunluğun yoxlanılması, əməkhaqqı göstəricilərinin iqtisadi fəaliyyət sahələri, vəzifələr və iş yükü üzrə müqayisəli təhlili vacibdir. Eyni zamanda, qeyri-rəsmi ödənişləri tələb edən işəgötürənlərə qarşı təsirli sanksiyalar tətbiq olunmalı, işçilərin belə hallarla bağlı müraciət edə biləcəyi təhlükəsiz və əlçatan şikayət mexanizmləri yaradılmalıdır.
Digər tərəfdən, problemin həllində yalnız inzibati nəzarətə və cərimələrə üstünlük verilməsi də düzgün yanaşma olmazdı. Burada iqtisadi stimullaşdırma və maarifləndirmə tədbirləri də mühüm rol oynamalıdır. İşəgötürənlər üçün əməkhaqqının tam rəsmiləşdirilməsinin üstünlükləri və uzunmüddətli faydaları izah edilməli, işçilər arasında isə rəsmi gəlirin sosial təminat baxımından əhəmiyyəti barədə məlumatlandırma gücləndirilməlidir. Çünki bəzi hallarda işçilər qısa müddətdə daha çox pul əldə etmək üçün əməkhaqqının bir hissəsinin rəsmiləşdirilməməsinə razılaşırlar. Halbuki, bu razılaşma onların gələcək maraqlarına ciddi zərər vurur.
Məsələnin digər mühüm tərəfi sosial sığorta və pensiya təminatı ilə bağlıdır. Əməkhaqqının yalnız bir hissəsi rəsmiləşdirildikdə işçinin sosial sığorta ödənişləri də həmin rəsmi məbləğ əsasında hesablanır. Nəticədə onun fərdi hesabında toplanan pensiya kapitalı faktiki qazancına uyğun formalaşmır. Məsələn, real olaraq 1000 manat əməkhaqqı alan, lakin əmək müqaviləsində 500 manat göstərilən işçinin sosial sığorta ödənişləri də aşağı məbləğ əsasında hesablanır. Bu isə uzun illər ərzində pensiya kapitalı ilə bağlı ciddi fərq yarada bilər. Əməkhaqqının tam rəsmiləşdirilməsi həmin fərqin aradan qaldırılmasına, işçinin gələcək pensiya məbləğinin artmasına və sosial təminatının yaxşılaşmasına şərait yaradar.
Bu prosesin dövlət üçün də əhəmiyyətli iqtisadi nəticələri var. Əməkhaqlarının tam rəsmiləşdirilməsi dövlət büdcəsinə vergi və sosial sığorta sisteminə isə daxilolmaların artmasına imkan verər. Kölgə iqtisadiyyatının əmək münasibətləri seqmentinin daralması rəqabət mühitinin sağlamlaşmasına da müsbət təsir göstərə bilər. Çünki işçilərin əməkhaqqını rəsmiləşdirməyən müəssisələr bununla həm vergi və sosial sığorta öhdəliklərini azaldır, həm də bütün öhdəliklərini yerinə yetirən sahibkarlar qarşısında əsassız üstünlük əldə edirlər.
Nəticə etibarilə, yeni mexanizmə sadəcə əməkhaqqı ödənişlərinə elektron nəzarət vasitəsi kimi baxmaq düzgün olmazdı. Bu, əmək münasibətlərinin şəffaflaşdırılması, işçilərin sosial hüquqlarının qorunması, vergi və sosial sığorta bazasının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli təşəbbüsdür. Ancaq mexanizmin uğuru onun kağız üzərində necə nəzərdə tutulmasından daha çox, praktikada necə işləyəcəyindən asılı olacaq. Əgər elektron nəzarət real ödənişləri müəyyənləşdirmək, qeyri-rəsmi hesablaşmaları aşkar etmək və işçilərin hüquqlarını qorumaq imkanına malik olarsa, "paket maaş" praktikasının əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırılması mümkün olacaq.
Akif NƏSİRLİ
