İrəvanın tarixi abidəsi ətrafında selektiv yaddaş, sənədləşdirilməmiş tarixi xidmətlər və mədəni diplomatiyanın siyasi çalarları
İrəvanın tarixi Göy Məscidinin mərasim salonuna erməni şairi Yeğişe Çarentsin adının verilməsi və bu münasibətlə xatirə lövhəsinin açılması tarixi yaddaş, mədəni irsin təqdimatı və tarixi xidmətlərin qiymətləndirilməsi məsələlərini yenidən gündəmə gətirir. 10 noyabr 2026-cı ildə keçirilən mərasimdə İranın vitse-prezidenti Seyid Həmid Purməhəmmədi iştirak etmiş, lövhəni şəxsən açmışdır. İranın Ermənistandakı səfirliyinin açıqlamasında Çarentsin İran ədəbiyyatına marağı ilə yanaşı, Göy Məscidin qorunmasına verdiyi töhfə də xüsusi vurğulanmışdır. [1]
Bu hadisə yalnız bir ədibin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Çünki söhbət tarixi mənşəyi, memarlıq kimliyi və uzun əsrlər boyu formalaşmış dini-mədəni mühiti olan bir abidədən gedir. Belə bir məkanda hər hansı tarixi şəxsiyyətin xidmətlərinin xüsusi şəkildə vurğulanması, ilk növbədə, həmin xidmətlərin sənədlərlə və tarixi faktlarla əsaslandırılmasını tələb edir.
Tarixi xidmət iddiası hansı sənədlərə əsaslanır?
Göy Məscidin sovet dövründə sökülmək təhlükəsi ilə üzləşməsi və onun qorunmasında erməni ədiblərinin rol oynaması barədə məlumatlar müxtəlif mənbələrdə yer alır. 7 yanvar 2021-ci ildə Sputnik Armenia-da dərc olunmuş məqalədə iranəsilli jurnalist Georges Abrahamian sovet hakimiyyətinin məscidin sökülərək yerində şərab zavodu tikilməsi barədə qərar verdiyini, bu barədə arxivdə sənəd tapdığını söyləyir. Məqalədə həmin sənədin surəti, arxiv fondunun adı, işin nömrəsi, qərarın tarixi və onu imzalayan şəxsin adı təqdim edilmir. [2]
Eyni məqalədə Çarentsin məscidin qorunmasındakı roluna dair mühüm bir dəqiqləşdirmə də var. Çarentsşünas David Qasparyan şairin məscidin xilas edilməsi prosesində birbaşa iştirak etmədiyini, onun töhfəsinin dolayı xarakter daşıdığını bildirir. Qasparyanın sözlərinə görə, Çarents və dostları məscidin həyətində tez-tez toplaşır, orada ədəbi söhbətlər aparırdılar. [2]
Bu məlumatlar Çarentsin həmin məkana marağını və onun ədəbi mühit üçün əhəmiyyətini göstərir. Lakin məscidin sökülməsi barədə qərarın ləğv edilməsində onun konkret təşəbbüs göstərdiyini, rəsmi etiraz etdiyini və ya qərara təsir edən təşkilati fəaliyyət apardığını təsdiqləmir.
Burada əsas məsələ Çarentsin ədəbi irsini və şəxsiyyətini mübahisələndirmək deyil. O, erməni ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsidir və repressiyaların qurbanı olmuşdur. Məsələ onun adına bağlanan konkret tarixi xidmətin hansı ilkin sənədlərlə təsdiqlənməsidir. Əgər belə bir sənəd mövcuddursa, onun ictimaiyyətə təqdim edilməsi müzakirələrə aydınlıq gətirərdi.
Abidənin banisi və tarixi kimliyi unudulmamalıdır
Göy Məscidin tarixi İrəvan xanlığının siyasi, dini və memarlıq mühiti ilə sıx bağlıdır. İrəvan xanı Hüseynəli xanın adı ilə əlaqələndirilən məscidin inşası 1765–1766-cı illərə aid edilir. İrəvanın rəsmi turizm resursunda da abidənin Hüseynəli xan tərəfindən tikdirildiyi, 1766-cı ildə inşa edildiyi göstərilir. [3]
Məscidin memarlıq üslubunda İran memarlıq ənənələrinin təsiri görünə bilər. Lakin memarlıq üslubu, bərpa işlərinin maliyyələşdirilməsi və abidənin müasir dövrdə hansı qurumun istifadəsində olması onun tarixi yaranma şəraitini, banisini və mənsub olduğu yerli tarixi mühiti əvəz etmir. Bu anlayışları bir-birindən fərqləndirmək vacibdir.
Tarixi abidənin qorunması onun tarixinin bütöv təqdim edilməsini də nəzərdə tutur. Bu baxımdan Göy Məscidin yalnız sonrakı dövrlərdə burada olmuş şəxslər və ya onu bərpa etmiş qurumlarla əlaqələndirilməsi tarixi mənzərəni tam əks etdirmir.
Məscidin kitabxanası və unudulan azərbaycanlı ziyalı
Göy Məscidin tarixində diqqətdən kənarda qalan mühüm məsələlərdən biri onun kitabxanası və bu kitabxananın qorunmasında iştirak etmiş yerli ziyalılardır.
Azərbaycanlı tədqiqatçı İsa Əzimbəyovun 1929-cu ildə dərc etdirdiyi “Tiflis, İrəvan və Naxçıvan SSR-in müsəlman kitabələri” adlı araşdırmada məscidin kitabxanası haqqında qiymətli məlumatlar yer alır. Əzimbəyov yazır ki, İrəvandakı Göy Məsciddə olarkən Hacı Mirzə Hüseynlə tanış olmuş, onun vasitəsilə kitabxana ilə tanış olmaq imkanı əldə etmişdir. Kitabxanada dini ədəbiyyatla yanaşı, Firdovsinin, Nizaminin, Hafizin, Caminin və Xaqaninin əsərləri də saxlanılırdı. [4]
Prezident Kitabxanasının “İrəvan şəhəri” elektron resursunda Hacı Mirzə Hüseynin 1868-ci ildə doğulduğu, 1938-ci ildə repressiyaya məruz qalaraq Kaluqaya sürgün edildiyi və orada vəfat etdiyi bildirilir. Həmin mənbədə onun zəngin kitabxanasının və əlyazmalarının sonrakı taleyi barədə də məlumat verilir. [5]
Bu faktlar Göy Məscidin yalnız dini ibadət məkanı olmadığını, həm də elmi, ədəbi və mədəni yaddaşın qorunduğu bir mərkəz olduğunu göstərir. Hacı Mirzə Hüseynin fəaliyyəti, İsa Əzimbəyovun araşdırması və kitabxanada saxlanılan Şərq ədəbiyyatı nümunələri abidənin tarixi haqqında danışarkən mütləq nəzərə alınmalıdır.
Belə olan halda haqlı sual yaranır: məscidin həyətində ədəbi söhbətlər aparmış erməni ziyalılarının adları qorunub xatırlanırsa, həmin məkanın kitabxanasını tədqiqatçıya təqdim etmiş, onun zəngin irsinin qeydə alınmasına imkan yaratmış azərbaycanlı ziyalıların adı niyə eyni səviyyədə xatırlanmır?
Bu sual kiminsə xidmətini azaltmaq üçün deyil. Məqsəd tarixi yaddaşın birtərəfli deyil, bütöv və obyektiv təqdim edilməsidir.
İrəvanın ədəbi mühiti yalnız bir xalqın yaddaşı deyildi
XX əsrin əvvəllərində və sovet dövrünün ilk illərində İrəvan müxtəlif xalqların ədəbi və mədəni təmaslarının mövcud olduğu şəhərlərdən biri idi. Prezident Kitabxanasının materiallarında İrəvanda Azərbaycan dilində mətbuatın, ədəbi birliklərin və ziyalı mühitinin fəaliyyəti, eləcə də 1929-cu ildə şəhərdə keçirilmiş Zaqafqaziya şair və yazıçılarının toplantısı barədə məlumatlar verilir. [5]
Bu tarixi mühitdə Göy Məscidin həyətində erməni ədiblərinin toplaşması da şəhərin mədəni həyatının bir parçası idi. Lakin həmin məkanın əvvəlki və paralel tarixi funksiyalarını, yerli azərbaycanlı müsəlman icmasının rolunu və kitabxana ənənəsini kənarda qoymaq düzgün olmazdı.
Məscidin qorunması tarixini yalnız bir ədəbi çevrənin fəaliyyəti ilə izah etmək, digər tarixi iştirakçıların rolunu araşdırmadan kənarda saxlamaq selektiv yanaşma təsiri yaradır. Tarixi yaddaşın obyektivliyi isə bütün faktların eyni meyarla qiymətləndirilməsini tələb edir.
Qarabağ məscidləri fonunda mədəni irsə münasibət
Göy Məscid ətrafında baş verənlərə daha geniş regional kontekstdə də baxmaq lazımdır. Azərbaycan ərazilərinin işğalı dövründə dini və tarixi abidələrə münasibət, xüsusilə Ağdam Cümə məscidinin vəziyyəti ciddi narahatlıq doğurmuşdur. Azərbaycan Prezidenti 2020-ci ildə Ağdam məscidinə səfəri zamanı işğal dövründə məsciddə mal-qara və donuz saxlanıldığına dair faktları və foto-video materialları xatırlatmışdır. [6]
Azərbaycanın dövlət qurumlarının materiallarında da Ağdam Cümə məscidinin işğal dövründə heyvan saxlamaq üçün istifadə edildiyi və ciddi zərər gördüyü qeyd olunur. [7]
Bu faktlar fonunda haqlı sual meydana çıxır: dini və mədəni irsin qorunmasını mühüm humanitar prinsip kimi təqdim edən İranın rəsmi nümayəndələri Qarabağdakı Azərbaycan məscidlərinin təhqir olunması məsələsinə münasibətdə eyni prinsipial mövqeni nümayiş etdiriblərmi? Bu sualın cavabı emosional ittihamlardan deyil, İranın rəsmi bəyanatlarının, diplomatik addımlarının və ictimai mövqeyinin müqayisəli təhlilindən çıxarılmalıdır.
Mədəni irsə münasibət seçici olmamalıdır. Bir məscidin qorunmasında xidmət göstərdiyi iddia edilən şəxsin xatirəsini ehtiramla yad etmək nə qədər təbii və legitimdirsə, başqa ərazilərdə təhqir olunmuş məscidlərin taleyinə də eyni həssaslıqla yanaşmaq bir o qədər vacibdir.
Mədəni diplomatiya və tarixi yaddaşın sərhədləri
İran və Ermənistan arasında mədəni əlaqələrin inkişafı, ortaq layihələrin həyata keçirilməsi və ədəbi irsin təbliği özlüyündə müsbət əməkdaşlıq istiqamətidir. İranın Ermənistandakı səfirliyinin açıqlamasında Çarentsin İran ədəbiyyatına, xüsusilə Firdovsinin “Şahnamə” əsərinə marağı xüsusi vurğulanır. Eyni açıqlamada onun Göy Məscidin qorunmasına töhfəsi də qeyd edilir. [1]
Lakin mədəni diplomatiya tarixi faktların yerini tutmamalıdır. Mədəni yaxınlıq və ədəbi maraq bir şəxsin tarixi abidənin qorunmasında konkret xidmət göstərdiyini avtomatik sübut etmir. Belə xidmətlər sənədlərlə təsdiqlənməli, abidənin yaranma tarixi və yerli tarixi kimliyi isə olduğu kimi təqdim edilməlidir.
Bu baxımdan mərasim salonuna Çarentsin adının verilməsi ətrafında yaranan müzakirələr yalnız bir lövhənin yerləşdirilməsi məsələsi deyil. Bu, tarixi abidənin yaddaşının kim tərəfindən və hansı meyarlarla formalaşdırıldığı barədə daha geniş suallar doğurur.
Tarixi ədalət bütöv yaddaş tələb edir
Göy Məscid əsrlər boyu İrəvanın dini, memarlıq və mədəni həyatının mühüm hissəsi olub. Onun banisi Hüseynəli xan, məscidin kitabxanasını qoruyan və tədqiqatçılara təqdim edən Hacı Mirzə Hüseyn, bu irsi qeydə alan İsa Əzimbəyov və müxtəlif dövrlərdə abidənin qorunmasına töhfə vermiş bütün şəxslər tarixi yaddaşda öz layiqli yerini tutmalıdır.
Yeğişe Çarentsin ədəbi irsinə hörmətlə yanaşmaq mümkündür və lazımdır. Ancaq onun məscidin qorunmasında konkret rolunun sənədlərlə təsdiqlənməsi tələbi də eyni dərəcədə haqlıdır. Tarixi faktların araşdırılması heç bir xalqın mədəni irsini inkar etmək deyil; əksinə, hər kəsin xidmətini həqiqi miqyasında tanımaqdır.
Göy Məscidin tarixini bir şəxsin adı ətrafında məhdudlaşdırmaq olmaz. Tarixi ədalət abidəni yaradanların, yaşadanların, qoruyanların və onun yaddaşını gələcək nəsillərə çatdıranların hamısının xidmətini obyektiv şəkildə tanımaqla bərpa olunur.
İSTİNADLAR VƏ MƏNBƏLƏR
[1] ARMENPRESS. “Iranian VP attends ceremony naming Blue Mosque hall after Charents”. 10 noyabr 2026. https://armenpress.am/en/article/1265219
[2] Ժաննա Պողոսյան (Janna Poğosyan). “ՀՀ–ի մահմեդական հուշարձանները, կամ ինչպես եղավ, որ Կապույտ մզկիթը գինու գործարան չդարձավ” [Ermənistanın müsəlman abidələri və Göy Məscidin şərab zavoduna çevrilməməsi]. Sputnik Armenia, 7 yanvar 2021. https://arm.sputniknews.ru/20210107/hh-mahmedakan-hushardzanner-kapuyt-mzkit-ginu-gortcaran-26024242.html
[3] Visit Yerevan. “Blue Mosque – Gyoy Mosque, Huseyn Ali Khan Mosque, Gok Jami”. Abidənin tarixi, banisi və inşa tarixi haqqında məlumat. https://www.visityerevan.am/places/details/251/en/
[4] Азимбеков Иса (Иса Əzimbəyov-Məddah). “Мусульманские надписи Тифлиса, Эривани и Нах. ССР”. Известия Азкомистариса, buraxılış IV, dəftər 2, Bakı, 1929, s. 295–311.
[5] Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası. “İrəvan şəhəri” elektron resursu, “Ədəbi mühit” bölməsi. https://iravan.preslib.az/ebedi_muhit.html
[6] Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi internet səhifəsi. “Ilham Aliyev and First Lady Mehriban Aliyeva visited liberated from occupation Aghdam city”. 2020. https://president.az/en/articles/view/47685
[7] Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi. “President Ilham Aliyev: ‘Armenians kept pigs and cows in the mosque’”. 6 oktyabr 2022. https://scara.gov.az/en/xeberler/print/prezident-ilham-eliyev-ermeniler-mescidde-donuz-ve-inek-saxlayiblar
[8] Nazim Mustafa. İrəvan şəhəri. Bakı, 2020, s. 291. Həmçinin: Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivi, fond 3026, siyahı 1, iş 761, vərəq 23 — 1949-cu il tarixli memarlıq abidələri siyahısına dair istinad.
İsgəndər SƏRDARLI
Tətbiqi Sənət Nümunələrinin Qorunmasına və Təbliğinə Yardım İctimai Birliyinin Araşdırmalar Mərkəzi
