Qulamhüseyn Əlibəyli: “Dublin görüşünün siyasi mənası Praqa və Vaşinqton mərhələləri ilə müqayisədə daha aydın görünür”
Avropanın siyasi gündəliyində mühüm platformalardan biri olan Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) noyabrın 12-də İrlandiyanın paytaxtı Dublində keçirilən 9-cu Sammitinin gündəliyində mühüm məsələlərdən biri təhlükəsizliklə bağlıdır.
Təxminən 50 dövlət və hökumət başçısını bir araya gətirən bu toplantı Avropanın təhlükəsizlik, enerji, iqtisadi əməkdaşlıq və nəqliyyat bağlantıları ilə bağlı prioritetlərinin müzakirəsi baxımından mühüm siyasi platformadır. Müzakirələrdə Avropanın təhlükəsizliyi və müdafiəsi məsələləri yer alır.
Bu mənada Prezident İlham Əliyevin sammitdə iştirakı Cənubi Qafqazda sülh prosesinə nə töhfə verə bilər?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən sabiq millət vəkili, hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli hesab edir ki, Dublində keçirilən Avropa Siyasi Birliyinin 9-cu Zirvə Toplantısının gündəliyi təhlükəsizlik və müdafiə ilə məhdudlaşmadı: enerji, iqtisadi rəqabət qabiliyyəti və nəqliyyat bağlantıları da əsas mövzular sırasında idi: “Prezident İlham Əliyevin iştirakı bu gündəliyin Azərbaycan üçün ən vacib iki istiqamətini bir araya gətirdi. Bir tərəfdən, Prezident bağlantılar və əlçatan enerjiyə həsr olunmuş Avropa müzakirəsinə qatıldı, digər tərəfdən, Ermənistanın Baş naziri ilə ikitərəfli münasibətlərin konkret məsələlərini ələ aldı. Cənubi Qafqazda sabitləşən münasibətlərlə Avropanın alternativ nəqliyyat marşrutlarına artan marağı məhz bu nöqtədə kəsişir. Nəzərə almaq lazımdır ki, Avropa Siyasi Birliyi hüquqi öhdəlik yaradan qərarlar qəbul edən qurum deyil. Onun dəyəri başqa yerdədir: qitənin onlarla liderini eyni masa arxasında toplayan bu platforma ikitərəfli və çoxtərəfli təmaslar üçün çevik məkan yaradır. Azərbaycan bu formatdan iki məqsədlə istifadə edir: həm Avropa gündəliyinə öz mövqeyini çatdırmaq, həm də regional məsələləri birbaşa həmsöhbətləri ilə müzakirə etmək.
Prezident Əliyevlə Avropa Şurasının prezidenti Antonio Koşta arasındakı görüşdə Avropa İttifaqının Naxçıvan dəmir yolu layihəsi üzrə qiymətləndirməni yaxın vaxtlarda yekunlaşdıracağı bildirildi. İlk baxışda texniki detal kimi görünən bu məlumat əslində strateji siqnaldır: Brüssel Cənubi Qafqazdakı sülhə artıq yalnız humanitar və ya normativ prizmadan deyil, Orta Dəhlizin bir həlqəsi kimi baxır. Rusiyadan yan keçən, İrandan asılı olmayan, Xəzərdən Qara dənizə və Türkiyəyə uzanan marşrut Avropanın təhlükəsizlik konsepsiyasının ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Bu konsepsiyanın Cənubi Qafqaz həlqəsinin etibarlılığı isə birbaşa Bakı ilə İrəvan arasındakı sülhün davamlılığından asılıdır. Beləliklə, Dublindən Avropaya ünvanlanan mesaj aydındır: Cənubi Qafqazda sülh Avropanın enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyinə real töhfədir. Bu sülhü möhkəmləndirməyin ən səmərəli yolu isə tərəflərə kənardan "tövsiyələr" vermək deyil, onu konkret iqtisadi maraqlarla dəstəkləyən regional layihələrə sərmayə qoymaqdır. Başqa sözlə, sülhün ən etibarlı təminatı bəyanatlarda deyil, birgə infrastrukturdadır. Dublindəki ikitərəfli görüşlərin coğrafiyası da özlüyündə bir təhlil mövzusudur. Ukrayna, Moldova, Rumıniya, Bolqarıstan, Yunanıstan Qara dəniz və Cənub-Şərqi Avropa xəttini təşkil edir. Azərbaycan qazının Avropaya çatdırılması, Orta Dəhlizin Avropaya çıxışı və Ukraynanın müharibədən sonrakı bərpası bu ölkələrdən keçir. Yunanıstan və Bolqarıstan Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa seqmentinin əsas həlqələridir, Rumıniya Qara dənizin dibi ilə çəkilməsi nəzərdə tutulan elektrik kabeli layihəsinin tərəfdaşıdır, Ukrayna və Moldova isə enerji təchizatının şaxələndirilməsində Azərbaycanı mühüm tərəfdaş kimi görür”.
Q. Əlibəylinin fikrincə, bu seçim Bakının Cənubi Qafqazdakı sülhü daha geniş regional təhlükəsizlik arxitekturasına bağlamaq strategiyasını əks etdirir: “Sülh özü-özlüyündə nəticədir, lakin onun real dəyəri yaratdığı bağlantılarla ölçülür. Ermənistanla sərhəd açıldıqca, dəmir yolları çəkildikcə, elektrik şəbəkələri birləşdikcə Cənubi Qafqaz Avropa üçün münaqişə zonası olmaqdan çıxır, tranzit və enerji qovşağına çevrilir. Bu transformasiya regionun öz sakinləri üçün də yeni perspektiv deməkdir: onilliklər boyu qapalı qalmış sərhədlər ticarət və məşğulluq üçün açılır. Dublin görüşünün siyasi mənası Praqa və Vaşinqton mərhələləri ilə müqayisədə daha aydın görünür. 2022-ci ildə Praqada, ASB-nin ilk sammiti çərçivəsində Azərbaycan və Ermənistan bir-birinin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tanıdıqlarını təsdiqlədilər. 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda birgə bəyannamə imzalandı və sülh sazişinin razılaşdırılmış mətni paraflandı. Dublində isə liderlər Vaşinqton razılaşmalarına əsaslanaraq tranzit, ticarət, sərhədin delimitasiyası və etimad quruculuğu üzrə praktiki addımları müzakirə etdilər. Bu ardıcıllıq prosesin daxili məntiqini göstərir: əvvəlcə prinsiplər tanındı, sonra hüquqi çərçivə razılaşdırıldı, indi isə gündəlik əməkdaşlığın mexanizmləri qurulur. Normallaşma bəyanatlar müstəvisindən icra müstəvisinə keçir.
Görüşün ən diqqətçəkən məlumatı da elə bu icra müstəvisinə – yükdaşımalara aiddir. Tərəflərin açıqlamasına görə, 2025-ci ilin noyabrından bu yana Azərbaycan ərazisindən Ermənistana 105 min ton yük daşınıb. Rəqəmin siyasi əhəmiyyəti həcmində deyil, arxasında artıq işləyən əməkdaşlıq təcrübəsinin dayanmasındadır. Daşımalar müntəzəm və əvvəlcədən müəyyən edilmiş qaydalarla aparıldıqca sahibkarlar üçün yeni imkanlar açılır, dövlət qurumlarında isə birgə iş vərdişi formalaşır. Bir neçə il əvvəl təsəvvür etmək çətin olan bu mənzərə sülhün iqtisadi faydasının artıq görünməyə başladığını təsdiqləyir. Etimad da məhz belə – kiçik, lakin davamlı praktiki addımlarla qurulur.
Dublində gündəmə gələn TRIPP layihəsi bu əməkdaşlığın miqyasını xeyli genişləndirə bilər. Liderlər marşrutun dəmir yolu və avtomobil yolu hissələrinin planlaşdırılması və layihələndirilməsi barədə fikir mübadiləsi aparıblar. Azərbaycan üçün layihənin başlıca əhəmiyyəti ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa nəqliyyat əlaqəsinin yaradılmasıdır. Marşrutun daha geniş regional dəyəri isə üç amildən asılı olacaq: daşımaların hansı qaydalarla aparılacağından, keçid müddətinin nə dərəcədə proqnozlaşdırıla biləcəyindən və xəttin mövcud nəqliyyat şəbəkələrinə necə inteqrasiya olunacağından. Avropa tərəfdaşlarının mümkün töhfəsi də burada konkretləşir: layihələr üzrə razılaşmalar irəlilədikcə onların texniki ekspertizası və maliyyə imkanları bağlantıların qurulmasına xidmət edə bilər. Bu isə Avropa İttifaqına regionda vasitəçi kimi deyil, tərəfdaş və investor kimi mövqe tutmaq imkanı verir.
Görüşdə sərhədin delimitasiyası ilə yanaşı, transsərhəd çayların idarə olunması üzrə işçi qrupların yaradılmasının alqışlanması və elektrik şəbəkələrinin birləşdirilməsi imkanlarının müzakirəsi də diqqət çəkir. Su resursları üzrə məlumat mübadiləsi və əlaqələndirmə, sərhəd məsələsində isə komissiyaların ardıcıl işi siyasi dialoqu praktiki əməkdaşlıqla möhkəmləndirə bilər. Bu kimi texniki mövzular siyasi gərginliyə daha az həssasdır və tərəflər arasında qarşılıqlı asılılıq yaradaraq sülhü geri dönməz edən mexanizmlərə çevrilə bilər.
Bütövlükdə, Dublin görüşünün sülh prosesinə töhfəsi ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Ermənistan liderləri birbaşa dialoqu davam etdirərək görüləcək işlərin dairəsini konkretləşdirdilər. Növbəti mərhələdə irəliləyişin əsas göstəriciləri sərhəd komissiyalarının işi, tranzitin sabit qaydalarla genişlənməsi və razılaşdırılmış sülh sazişinin imzalanması istiqamətində atılan addımlar olacaq. Dublinin siyasi çəkisi də sonda bu işlərin nə qədər irəli gedəcəyi ilə ölçüləcək”.
Vidadi ORDAHALLI
