Ağlında qarışıq fikirlər, qulağında qulaqcıq sürətlə dəniz kənarında irəliləyirdi. Şən musiqilər dinləməyi sevməzdi, daha çox həzin musiqi ürəyini oxşayardı. Bəlkə də, yaşadıqları onu buna məcbur edirdi. O çox yaraşıqlı oğlan idi. Sarışın saçları, ağ dərisi, qonur gözləri, uca boyu vardı. Əlləri iri, ağ, barmaqları səliqəli idi. Ona daha çox yaraşıq verən gülüşü idi. Bu gülümsəmə dünyada bir milyonda bir insanda rast gəlinə bilərdi. Burnu idmanla məşğul olduğu zamanlardan əyri olsa da, bu ona fərqli cazibə verirdi. Gözləri sevdiklərinə mərhəmətlə qısılar, cəmiyyətin əksər hissəsinə qəzəblə tuşlanardı. Heç kim qarşısındakı insanın haqqına girə bilməzdi. Həmin an müdaxilə edəcəkdi, söz atacaqdı, olmadı dava-dalaş salacaqdı. Kimsə onun sərt baxışları altında həssas ürəyini görə bilməzdi. İlyas çox mərhəmətli oğlan idi.
Sanki qayaya çarpmış kimi çiynindən sarsıntı yaşadı. Nəyə məruz qaldığını başa düşmədi. Sağ tərəfinə baxanda özü kimi cavan, qarabuğdayı bir oğlan gördü. Fikirli olduğu üçün onu görməmişdi. Bu oğlan da İlyas kimi dəliqanlı imiş ki, bu hərəkəti bağışlaya bilmədi. Səslər ucaldı, sonra yerini əlbəyaxa döyüşə çevirdi. Yerdə qucaqlaşıb fırlandılar, asfaltda, çəmənlikdə izləri qaldı. Yumruqlar danışdı. Döyüş polislər gələnə kimi davam etdi. Polis oğlanları ayırdı. Polislər:
— Niyə dalaşırsınız? Sizi aparaq bölməyə, ağlınız başınıza gəlsin, — dedilər.
Qarabuğdayı oğlan dilləndi:
— İki qardaş rahat dalaşa da bilmərik?
— Siz qardaşsınız?
İlyas özündən asılı olmayaraq cavab verdi:
— Əlbəttə!
Polis:
— Onun adı nədir?
İlyas:
— Səlim.
Polis qarabuğdayı oğlana çevrilib:
— Düz deyir?
Oğlan:
— Bəli, adım Səlimdir. Onun da adı Hikmətdir.
— Adın nədir?
— Hikmət.
İlyas ən yaxın dostu ilə belə tanış olmuşdu.
Ortaq cəhətləri çox idi. Onları dəyərlər, məcburiyyətlər birləşdirirdi. İlyas uşaqlıqdan ona yüklənən vəzifələri həyata keçirmək üçün gecə-gündüz çalışırdı.
Cəmiyyətdə dostluq və yaxınlıq münasibətlərinin bünövrəsində adətən bənzər maraqlar, ortaq dünyagörüşü və ya eyni mühit dayanır. İlyas və onun ən yaxın dostunun hekayəsi göstərir ki, insanları bəzən sadəcə xoş xatirələr deyil, eyni zamanda çiyinlərinə qoyulmuş ağır məcburiyyətlər, dəyərlər və oxşar sosial gözləntilər bir-birinə yaxınlaşdırır. Onların tanışlığı sıradan bir qarşılaşma kimi görünsə də, aralarındakı bağın mahiyyəti dərin idi.
Sosial mühit, stereotiplər yalnız qadınların həyatına və azadlığına təsir etmir, kişilərin də üzərinə ağır psixoloji və sosial öhdəliklər qoyur. Oğlan uşaqlarına kiçik yaşlardan "ailənin dayağı", "gələcəyin çörək gətirəni" və "məsuliyyət daşıyıcısı" kimi baxılır. İlyas da bu gözləntilərin kölgəsində böyüyən gənclərdən biri idi. Uşaqlıq illərində həmyaşıdları oynayarkən və ya öz arzularının ardınca qaçarkən İlyas ona yüklənən vəzifələri həyata keçirmək üçün gecə-gündüz çalışmalı, öz fərdi istəklərini ailənin və cəmiyyətin tələblərinə qurban verməli idi.
İlyasın ən yaxın dostu ilə yollarının kəsişməsi də məhz bu ümumi yükün fərqinə varmaqla başladı. Hər iki gənc eyni "kişilik modeli" çərçivəsində sıxışdırılmışdı:
Zəiflik göstərməmək məcburiyyəti: Hisslərini büruzə verməyə, yorulduğunu deməyə icazə verilməyən bir mühitdə böyümək.
Maddi və mənəvi məsuliyyət: Ailənin gələcəyini təmin etmək və gözləntiləri boşa çıxarmamaq məcburiyyəti.
Özünü reallaşdırmaq məhdudiyyəti: Nəyi sevdiyini deyil, nəyin "gərəkli" olduğunu seçmək öhdəliyi.
Onları birləşdirən əsas dəyər bu görünməz təzyiqə qarşı göstərdikləri dözümlülük idi. Birlikdə vaxt keçirdikcə anladılar ki, çətinlikləri və məcburiyyətləri bölüşmək həmin ağır yükü bir qədər də olsa yüngülləşdirir. Cəmiyyətin onlara diktə etdiyi "heç vaxt sınmayan kişi" obrazının arxasında əslində anlamaq və anlaşılmaq istəyən iki fərd dururdu.
Səlimin əsl adı Cavid idi. Cavid hündürboy, qarabuğdayı kənddə böyüyən gənc idi. O, çörəyini daşdan çıxarırdı. Atası ölmüşdü. Bütün yük onun çiyinləri üzərində idi. İlyasla dostluğu həyatına rəng qatmış, onun üçün önəmli olmuşdu.
İlyas həmişə ona deyirdi: "Kişi deyilik? Əziyyət çəkməliyik. Bizə ağlamaq olmaz".
İlyasın ən böyük arzusu aşpaz olmaq idi. Nədənsə, bunu dilinə gətirə bilmir, təkbaşına həll etməyə çalışırdı. Bir gün niyyətini dostuna açıb dedi:
— Cavid, nə deyirsən, bacararam? Kim deyir ki, yeməyi ancaq qadınlar bişirməlidir? Mənim əlim dadlıdır. İnanıram ki, məndən yaxşı aşpaz olacaq.
— Sən inanırsansa, problem yoxdur. Əsas odur ki, nə istədiyini bilirsən.
Amma İlyasın ailəsi bu seçimi ciddi hesab etmirdi. "Aşpazlıq peşədir? Normal iş tap", — deyə atası tez-tez ona irad tuturdu. İlyas isə daxilindəki tüstü və ocaq həvəsindən əl çəkə bilmirdi.
İlyas hər axşam kiçik mətbəxini əsl laboratoriyaya çevirirdi. Müxtəlif ölkələrin mətbəxlərini araşdırır, hər dəfə yeni resept sınayırdı. Cavid isə onun yeməklərinin "qurbanı" idi. İlyas anasının çiçəkli önlüyünü bağlamışdı. Xəmiri yoğurur, bir tərəfdən də ət qovururdu.
— Atam bilmir, anam isə deyir ki, burada işlə, qoy atan görməsin.
Bir saatdan sonra mətbəxdən ətirli qoxu yayılırdı. Cavid bir parça götürüb ağzına qoydu.
— Necədir? — deyə dostundan soruşdu.
— Anamdan da yaxşı bişirmisən.
İkisi də güldü.
O axşam atası evə tez gəlmişdi. İlyası çiçəkli önlükdə görüb təəccüblə oğlunu süzdü.
— Bu nə biabırçılıqdır?
— Yemək bişirməyin nəyi ayıbdır? Bunu hər gün anam edir.
— Sən oğlansan. Get oğlan işi ilə məşğul ol, futbol oyna, maşın sür.
İlyas pərt olmuşdu. Bilmirdi atasına necə izah etsin ki, "qız, yaxud oğlan işi" deyə bir iş yoxdur. İnsan sevdiyi işlərlə məşğul olmalıdır.
Səhər məhlədə dostları ona aşpaz İlyas deyib zarafat edirdilər:
— Baxma, sən qabları da yuyarsan.
Cavid evə gedəndə həmişəkindən fərqli olaraq yeməkdən sonra qabları yumaq istədiyini anasına dedi. Anası təəccüblənmiş halda:
— Ay bala, bu haradan çıxdı? Sən indiyə kimi qab yumusan? Təmiz yuya bilməzsən, bacın yuyar.
— Bacıma öyrətdiyin kimi mənə də vaxtında iş bölgüsü etsəydin, pis olmazdı. Dünyanın hər yerində kişilər və qadınlar ev işlərini bölüşür.
Sonra işləri asan olmadı. İlyasın atası onu həftələrlə danışdırmadı. Bibiləri, əmisi qonaq gələndə, məclislərdə ona "normal" iş tapması üçün məsləhət verirdilər.
Bir ildən sonra İlyas məşhur bir restoranda usta köməkçisi kimi işə başladı. İlk maaşını alanda dostu Cavidi qonaq çağırdı. Yaz gəlmişdi, həyətlərində səliqəli süfrə açmış, süfrəni milli yeməklərlə bəzəmişdi. Bütün yeməkləri incəliklə, əsas da sevgi ilə hazırlamışdı. Cavid dolmadan yeməyə başladı. İlyas:
— Necədir? — soruşdu.
Cavid:
İkisi də ürəkdən güldü.
— Anama demə.
Bu zaman İlyasın atası otaqdan çıxıb masaya yaxınlaşdı. Bir müddət heç nə demədi. Sonra plovdan bir qaşıq götürüb dedi: "Duzu azdır".
Atası soyuqqanlı adam idi. İlyas üçün bu reaksiya "çox dadlıdır" demək qədər dəyərli idi.
Hələ heç nə yoluna girməmişdi, hələ də ona qəribə baxanlar var idi. Amma bu da başlanğıc üçün yaxşı nəticə idi.
Söylü AĞAZADƏ
