Uzun Həsən və Şah İsmayılla bağlı aşağılayıcı yazılar olmasaydı çox güman ki, bu cür aşağı səviyyəli kitaba vaxt ayırmazdıq. Lakin Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətləri və dövlət xadimləri olmuş Uzun Həsən və Şah İsmayıla qarşı bu cür hörmətsizlik bizi bu yazını yazmağa məcbur etdi.
Azərbaycanda nəşr olunan kitablarda qardaş Türkiyənin tarixi şəxsiyyətləri haqqında heç bir təhqiramiz ifadələr işləmədildiyi halda Osmanlı təəssübkeşliyi azarına tutulmuş bir sara tarixçilər bu cür . Azərbaycan Respublikasında az sayda olan bir sıra “ziyalılar” da onların təsiri altına düşərək Şah İsmayıl və digər tarixi şəxsiyyətlərə qarşı təxribatlarda iştirak edirlər. Bu da iki qardaş xalq arasında müəyyən soyuqluq yaranmasına səbəb olur.
Türkiyyədə 2016-cı ildə nəşr olunmuş, 18 TL qiyməti olan, 271 səhifəlik “Tarihi anekdotlar” (“Tarixi lətifələr”) kitabını oxuyarkən “Atatürkün ingilis ateşesinə cavabı” kimi yazılarla yanaşı Uzun Həsən və Şah İsmayılla bağlı aşağılayıcı yazıları görüb təəccübləndik. Kitabın müəllifi elmi dərəcəsi olmayan, eğitim və davranış bilimləri üzmanı kimi təqdim edilən Murad Ertan adlı tanınmayan bir şəxsdir.
Kitabın 25 səhifəsində verilmiş “Fateh Sultan Məhməddən Uzun Həsən hədiyyə” başlıqlı yazıda deyilir:
“Uzun Həsən Fateh Sultan Məhmədə hədiyyə olaraq bir qutu göndərir.Qutunun içində ilan, əqrəb kimi həşəratlar vardır.
Buna cavab olaraq Fateh hədiyyə olaraq bal göndərir. Nə üçün belə davrandığını soruşduqda:”Hədiyyə hər kəsin öz içində qiymətli olanı verməsi deyilmi?” kimi suala digər sualla cavabını verir.”
Səhifə 22 - də verilmiş “ Yavüz Sultan Səlimin ikramı” başlıqlı yazı isə daha qərəzli və təhqiredicidir:
“Yavuz Sultan Səlim Xan dönəmində, İran hökümdarı Şah İsmayıl qiymətli cəvahiratıla dolu bir hədiyyə sandığı Hünkara göndəndərir.
Sandıq açılır, içindən çeşid-çeşid dəyərli daşlar, qiymətli atlas, qumaş parçalar çıxır. Sonra sandıq açılır, açılmaz ətrafa çox pis iy yayılır.
Əvvəl həddindən çox cəvahiratla dolu sandıqdan gələn bu pis iyin səbəbini heç kim izah edə bilmir. Sonradan məsələ aydınlaşır, sandığın dibinə insan nəcisi doldurulub. Şah İsmayılın məqsədi cahan padşahına həqarət etməkdən ibarət olub.
Cahan padşah əmir verir:
“Hamı düşünsün, bu ədəbsizliyə Osmanlının şahına yaraşan şəkildə bir cavab tapılsın.” Lakin sonra məsələnin həllini öz tapır.
Dəyərli cəvahirat və qumaş parçalarla dolu bir sandıq hazırlanır. Sandığın içinə o zamanın gül qoxulu lokumlardan hazırlanmış bir qutu yerləşdirilir. Qutunun altına isə bir sətirlik məktub yerləşdirilir. Xoş iy verən ətriyyat səpildikdən sonra hədiyyə sandığı Şah İsmayıla göndərilir.
Sandıq Şah İsmayılın hüzurunda açılan kimi ətrafı gül qoxusu bürüyür.Hədiyyələri təqdim etdikdən sonra Osmanlı elçisi Şah İsmayıla lokumdan ikram edir.
Sonra isə şahın hüzurunda duranları da lokuma qonaq edirlər.
Şah bu olanladan bir şey anlamayanda, Osmanlı elçisi, Şahın şaşqınlığını aradan qaldırmaq üçün lokum qutusunun altındaki məktubu ona uzadır.
Məktubu oxuyan Şahın üzündə bu dəfə şaşqınlıq yerini böyük bir utanc ifadəsi yer alır. Məktubda “İsmayıl hər kəs yediyindən ikram edər” yazılmışdı.
Kitabın içində olan 299 lətifənin heç birinin mənbəyi göstərilməyib. Kitabın arxasında isə qaynaqlar başlığı ilə 31 kitab qeyd olunub ki, bunlardan da 15-i müəllifin özünə aiddir.
Ortaya belə bir sual çıxır: ““Tarixi anekdortlar” kitabında digər faktlar kimi, Uzun Həsən və Şah İsmayılla bağlı aşağılayıcı yazıların da mənbəyi olmadığı üçün oxucu bunların haradan götürüldüyünü necə aydınlaşdıra bilər?
Fikrimizcə, “Tarihi anekdotlar” (Tarixi lətifələr) kitabında Uzun Həsən və Şah İsmayılla bağlı aşağılayıcı yazıların konkret mənbəyi olmadığına görə bunu Azərbaycan-Türkiyyə qardaşlığına düşmən olan hansısa təxribatçının uydurması hesab etmək olar. Bu yazılanlar iki qardaş xalq arasında soyuqluq yaratmaq, “Bir millət, iki dövlət” ideyasına zərər vurmaq məqsədi daşıyan təxribatdan başqa bir şey deyil. Kitabda Şah İsmayılın Azərbaycan deyil İran hökümdarı adlandırılması isə müəllifin həm elmi savadsızlığının, həm də türk tarixinə rus, fars, erməni və digər tarixçilər kimi düşmən, qərəzli mövqeyindən yanaşdığını göstərir. Azərbaycan- Türkiyə qardaşlığını möhkəmləndirmək üçün bizi birləşdirən çoxlu sayda ortaq dəyərlər, hadisələr, faktlar olduğu halda iki qardaş xalq arasında münasibətlərə xələl gətirən bu cür cızma - qaraların qardaş ölkədə təbliğinin qarşısı alınmalıdır.
Prezident Heydər Əliyev Şah İsmayıl haqqında demişdir: “...Şah İsmayıl görkəmli sərkərdə, Azərbaycan şahı olmuşdur... Şah İsmayıl görkəmli dövlət xadimi, siyasi şəxsiyyət, Azərbaycanı birləşdirən insandır. Azərbaycanın qədim dövlətçiliyi Şah İsmayılın adı ilə bağlıdır.”
Türkiyə Cümhuriyyətinin “Millətçi hərəkat “ Partiyasının Başqanı Dövlət Baxçalı da Şah İsmayıla böyük dəyər verərək demişdir: “ Səfəvi dövləti Şah İsmayıl tərəfindən XVI əsrdə qurulmuş bir türk dövlətidir... Şah İsmayıl da bizim üçün ən azı Yavüz Sultan qədər sayğı dəyər və yeri dolmayacaq bir hünkarımızdır... Biz nə Yavuzdan, nə də İsmayıldan vaz keçərik.”
Fikrimizcə, artıq şərhə ehtiyac yoxdur.
Məhərrəm Zülfüqarlı t.ü.e.d., professor
