Asif İbrahimov: “Ev təsərrüfatlarının uçotu dövlətin ölkədəki real sosial-iqtisadi vəziyyəti öyrənməsi, regional inkişafı planlaşdırması və əhalinin ehtiyaclarına uyğun siyasət formalaşdırması üçün vacib vasitədir”
Son günlər ev təsərrüfatlarının uçotu ilə bağlı cəmiyyətdə müxtəlif fikirlər, suallar və hətta narahatlıq doğuran iddialar səsləndirilir. Kimisi hesab edir ki, evlərdəki məişət texnikası, avtomobillər, mal-qara, quşlar, hətta istehsal olunan yumurtalar belə qeydiyyata alınacaq. Digərləri isə bu uçotun gələcəkdə əmlak vergilərinin və digər ödənişlərin tətbiqi üçün məlumat bazası yaradacağı qənaətindədir.
Bəs əslində vəziyyət necədir? Dövlət bu məlumatları hansı məqsədlə toplayır? Vətəndaşların əmlakı ilə bağlı hansısa yeni hüquqi öhdəlik yaranırmı?
İlk növbədə ekspertlər qeyd edirlərki, ev təsərrüfatlarının uçotu Azərbaycanda yeni tətbiq olunan mexanizm deyil. Bu ənənə kənd yerlərində ötən əsrin 40-cı illərindən, yəni Sovet dövründən kənd, şəhər və qəsəbələrdə isə 2012-ci ildən aparılır. Yəni söhbət birdən-birə meydana çıxmış yeni qeydiyyat sistemindən deyil, uzun illərdir mövcud olan uçot mexanizmindən gedir.
Dövlət Statistika Komitəsinin yaydığı məlumata görə, ev təsərrüfatlarının uçotu ölkəmizdə ötən əsrin 40-cı illərindən kənd, 2012-ci ildən isə şəhər və qəsəbə yaşayış məntəqələrində inzibati ərazi dairələri üzrə nümayəndəliklər tərəfindən hər il aparılır. Uçot hər bir ev təsərrüfatı üzrə sorğu yolu ilə həyata keçirilir, məlumatlar ailələrin faktiki yaşayış və təsərrüfat vəziyyəti əsasında qeydə alınır. Bu zaman təsərrüfatların istifadəsində və mülkiyyətində olan torpaq sahələri, əmlak və digər müvafiq göstəricilər uçota götürülür. Bu proses uzun illərdir, mövcud olan ənənəvi uçot tədbiridir və onun məqsədi əmlakın yoxlanılması və ya mülkiyyət hüquqlarının araşdırılması deyil, ölkə üzrə ev təsərrüfatlarının real vəziyyəti haqqında dolğun məlumatların əldə edilməsidir.
Nazirlər Kabinetinin 22 may 2024-cü il tarixli 273 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş qayda isə bu uçotun hüquqi və təşkilati əsaslarını müəyyənləşdirir.
Burada diqqət çəkən əsas məqam uçotun əhatə dairəsidir. Söhbət yalnız ailə üzvlərinin sayından getmir. Təsərrüfatın istifadəsində və mülkiyyətində olan torpaq sahələri, tikililər, nəqliyyat vasitələri, kənd təsərrüfatı texnikası, heyvanlar, quşlar və arı ailələri barədə də məlumatlar toplanır.
Ekspertlər deyirlər ki, digər mühüm məqam uçotun elektronlaşdırılmasıdır. 2026-cı ildə təsərrüfatbaşına uçot sənədlərinin elektron formada aparılması və yenilənməsi ilə bağlı normativ dəyişikliklər də qəbul edilib.
Yeni mexanizm məlumatların daha sistemli toplanmasına və əvvəlki illərlə müqayisəsinə imkan yaradır. Lakin elektron bazanın yaradılması məlumatların təhlükəsizliyi, onlara çıxış imkanları və istifadəsinə nəzarət məsələlərini də aktuallaşdırır.
Ekspertlərin fikrincə, dövlət statistikasının əsas məqsədi ölkənin real sosial-iqtisadi mənzərəsini öyrənməkdir. Bu prosesdə vətəndaşların etimadı isə şəffaflıqdan, düzgün məlumatlandırmadan və şəxsi məlumatların qorunmasından keçir.
Ekspertlər hesab edir ki, şayiələrə ən yaxşı cavab həqiqətdir. Həqiqət isə yalnız rəsmi qərarların mövcudluğu ilə deyil, onların mahiyyətinin cəmiyyətə aydın və anlaşıqlı şəkildə çatdırılması ilə ortaya çıxır.
İqtisadçı Asif İbrahimov baki-xeber.com-a bildirdi ki, ev təsərrüfatlarının uçota alınması ilə bağlı cəmiyyətdə müəyyən suallar və narahatlıqlar yaranır. “Son günlərdə mənim özümə də bu məsələ ilə bağlı çoxlu suallar ünvanlayıblar. Bəzi vətəndaşlar bu prosesi əmlaklarının yoxlanılması, vergilərin artırılması və ya əlavə maliyyə öhdəliklərinin müəyyən edilməsi kimi qəbul edirlər. Bəzi ekspertlərin açıqlamalarında da məsələnin mahiyyəti tam izah olunmadan fərqli təqdimatlarla qarşılaşırıq. İlk növbədə qeyd etmək istəyirəm ki, ev təsərrüfatlarının uçota alınması Azərbaycanda yeni tətbiq olunan proses deyil. Belə uçot əvvəllər də mövcud olub və müvafiq qaydada həyata keçirilib. Hazırda isə bu sahədə uçotun aparılması mexanizmi təkmilləşdirilir, məlumatların daha sistemli toplanması, dəqiqləşdirilməsi və müasir idarəetmə tələblərinə uyğunlaşdırılması istiqamətində dəyişikliklər edilir. Ona görə də bu prosesi tamamilə yeni bir tətbiq kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Burada əsas məsələ mövcud uçot sisteminin təkmilləşdirilməsi, məlumat bazasının daha dolğun və aktual vəziyyətə gətirilməsi, dövlət idarəetməsində həmin məlumatlardan daha səmərəli istifadə imkanlarının genişləndirilməsidir.
Mən hesab edirəm ki, bu prosesin iqtisadi və sosial mahiyyətini düzgün anlamaq vacibdir. Ev təsərrüfatlarının uçotunun əsas məqsədi ölkədə insanların faktiki yaşayış şəraiti, ailə tərkibi, məşğulluq vəziyyəti, torpaqdan istifadə imkanları və fərdi təsərrüfat fəaliyyəti haqqında daha dolğun məlumat əldə etməkdir. Məsələn, müəyyən bir kənddə neçə ailənin yaşadığını, onların nə qədər torpaq sahəsindən istifadə etdiyini, neçə nəfərin kənd təsərrüfatı ilə məşğul olduğunu, neçə baş iribuynuzlu və xırdabuynuzlu heyvanın olduğunu bilmək dövlətin aqrar siyasətinin planlaşdırılması üçün əhəmiyyətlidir. Bu məlumatlar əsasında kənd təsərrüfatının inkişafına, ərzaq təhlükəsizliyinə, sosial infrastrukturun qurulmasına və dövlət dəstəyi tədbirlərinin planlaşdırılmasına dair daha əsaslandırılmış qərarlar qəbul etmək mümkündür”.
A.İbrahimov vurğuladı ki, digər mühüm məsələ demoqrafik göstəricilərlə bağlıdır. O, qeyd etdi ki, dövlət hər bir ərazidə faktiki neçə nəfərin yaşadığını, əhalinin yaş strukturunu, ailələrin sayını və tərkibini bilməlidir. “Çünki məktəb, uşaq bağçası, tibb məntəqəsi, yol, su və digər kommunal xidmətlərin planlaşdırılması üçün bu məlumatlar vacibdir. Məsələn, əgər hansısa kənddə əhalinin sayı azalıbsa, digər ərazidə isə artıbsa, dövlət həmin dəyişiklikləri nəzərə alaraq sosial infrastrukturun yerləşdirilməsinə dair qərarlar qəbul edə bilər.
Ev təsərrüfatlarının uçotu əmlakın və mülkiyyət hüququnun yoxlanılması məsələsinə xüsusi aydınlıq gətirmək lazımdır. Ev təsərrüfatlarının uçotunun əsas məqsədi əmlakın hüquqi baxımdan yoxlanılması və ya mülkiyyət hüquqlarının müəyyən edilməsi deyil. Bununla belə, uçot zamanı təsərrüfatın istifadəsində və mülkiyyətində olan torpaq sahələri, yaşayış evləri, digər tikililər və kənd təsərrüfatı aktivləri haqqında məlumatlar qeydə alına bilər. Burada məlumatların toplanması ilə həmin əmlak üzərində hüquqların hüquqi baxımdan təsdiqlənməsi məsələlərini bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Uçot məlumatı özlüyündə çıxarış və ya mülkiyyət hüququnu təsdiq edən sənəd hesab edilmir. Eyni zamanda, vətəndaşlar bilməlidirlər ki, uçotun aparılması öz-özlüyündə yeni vergi öhdəliyinin yaranması demək deyil. Vergi öhdəlikləri müvafiq qanunvericiliklə müəyyən olunur və onların tətbiqi ayrıca hüquqi əsaslar tələb edir.
Mənim fikrimcə, ölkənin iqtisadi idarəetməsində ən mühüm məsələlərdən biri qərarların dəqiq statistik məlumatlara əsaslanmasıdır. Hansı ərazidə nə qədər əhali yaşayır, hansı torpaq sahələrindən istifadə olunur, kənd təsərrüfatı potensialı nə qədərdir, hansı ailələrin sosial dəstəyə ehtiyacı var. Bütün bunlar dövlət siyasətinin səmərəliliyinə təsir göstərən amillərdir. Əgər dövlətin əlində real və yenilənən məlumat bazası yoxdursa, sosial proqramların, aqrar subsidiyaların və regional inkişaf layihələrinin planlaşdırılmasında müəyyən çətinliklər yaranır. Bu baxımdan ev təsərrüfatlarının uçotunu dövlət idarəetməsinin informasiya təminatının mühüm elementlərindən biri hesab edirəm. Nəzərə almaq lazımdır ki, uçotun keyfiyyəti vətəndaşların təqdim etdiyi məlumatların düzgünlüyündən də asılıdır. Buna görə də proses şəffaf, aydın və vətəndaşların hüquqlarına hörmət prinsipi əsasında həyata keçirilməlidir.
Rəqəmsallaşma və məlumatların qorunması ilə bağlı onu deyə bilərəm ki, ev təsərrüfatlarının uçotunun rəqəmsallaşdırılması da mühüm istiqamətlərdən biridir. Elektron məlumat bazasının formalaşdırılması təkrar sorğuların, sənədləşmə yükünün və inzibati xərclərin azaldılmasına kömək edə bilər. Eyni zamanda, məlumatların daha operativ yenilənməsi və təhlili üçün imkan yaradır. Amma burada fərdi məlumatların qorunması məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Toplanan məlumatlardan qanunvericiliklə müəyyən edilmiş məqsədlər üçün istifadə olunmalı, onların təhlükəsizliyi və məxfiliyi təmin edilməlidir.
Yekun olaraq, hesab edirəm ki, ev təsərrüfatlarının uçotu dövlətin ölkədəki real sosial-iqtisadi vəziyyəti öyrənməsi, regional inkişafı planlaşdırması və əhalinin ehtiyaclarına uyğun siyasət formalaşdırması üçün vacib vasitədir. Bu prosesi vətəndaşlar üçün əlavə narahatlıq mənbəyinə çevirmək yox, onun məqsədini düzgün izah etmək lazımdır. Dövlətin dəqiq məlumat bazasına malik olması həm iqtisadi planlaşdırma, həm sosial siyasət, həm də kənd təsərrüfatının inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Əsas şərt məlumatların toplanmasının qanuni, şəffaf və vətəndaşların hüquqlarına hörmət əsasında həyata keçirilməsidir. Vətəndaşlar da bu prosesi düzgün anlamalı, əsassız narahatlıqlara deyil, rəsmi məlumatlara və qanunvericiliyə əsaslanmalıdırlar”-deyə A.İbrahimov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
