Tehran Amerika qoşunlarına ərazilərinə giriş icazəsi verən bütün dövlətlərə xəbərdarlıq edərək, ballistik raketlərinin mənzil məhdudiyyətlərini qaldırdığını elan etdi. Bu fonda, Amerika administrasiyası daxilində gələcək strategiya ilə bağlı fikir ayrılıqları güclənir, Amerika bombardmançı təyyarələri Britaniya hava bazasını tərk edib və Maliyyə naziri Skott Bessent təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar səbəbindən hərbi bazaya köçür.
ABŞ və İran arasında aylar əvvəl baş verən toqquşmalar nəticəsi qeyri-müəyyən olan uzunmüddətli münaqişəyə çevrildi. Bir tərəfdən, Vaşinqton müharibə yorğunluğunun əlamətlərini göstərir: Donald Tramp hərbi mərhələnin "effektiv sonluğundan" danışır və böyük hərbi əməliyyatlara ehtiyac olmadığını bəyan edir. Digər tərəfdən, Tramp artıq İranla razılaşmaya ehtiyacı olmadığını, Tehranın ballistik raketlərinin mənzilinə qoyulan məhdudiyyətləri qaldırdığını və ABŞ administrasiyası daxilində növbəti addımlarla bağlı dərin fikir ayrılıqlarının yarandığını deyir. Bu addımların arxasında ABŞ və İsraildə keçirilən seçkilərdən sonra ortaya çıxan yeni siyasi reallıq qarşısında nəyin məqbul olduğunun qarşılıqlı hədlərini sınamaq dayanır. Respublikaçıların ara seçkilərdə məğlubiyyəti ABŞ administrasiyasında çatışmazlıqları üzə çıxardı. Diplomatik həllin tərəfdarı olaraq qalan vitse-prezident Ceyms Vens İsrail baş naziri Benyamin Netanyahunu İrana qarşı səhv siyasətinə görə tənqid etdi. Bu arada, müdafiə naziri Pit Heqset kampaniyanı davam etdirməkdə israr etdi və Pentaqon, üçüncü aviadaşıyıcı zərbə qrupunun və təxminən 10 min dəniz piyadasının bölgəyə yerləşdirilməsi də daxil olmaqla, genişmiqyaslı əməliyyatların mümkün bərpası üçün hazırlıqları davam etdirdi. Bu arada, dövlət katibi Marko Rubio hesab edir ki, ABŞ-ın iqtisadi təzyiqi o qədər təsirlidir ki, böyük hərbi əməliyyatlara ehtiyac yoxdur. “Axios”a görə, Trampın özü üç seçimlə üzləşir: danışıqlar, tətilləri bərpa etmək və ya blokadanı və sanksiyaları təsir gücü kimi saxlamaq. Hazırkı üçüncü variant Konqresdə yeni bir güc strukturu qarşısında daha çox taktiki fasiləni əks etdirir. İran liderləri müharibənin davam etməsinin təkcə Yaxın Şərqdəki Amerika aktivləri üçün deyil, həm də Vaşinqtonu dəstəkləyən daha geniş dövlətlər üçün nəticələrə səbəb ola biləcəyini nümayiş etdirməyə çalışırlar.
Ötən həftə SEPAH İranın ballistik raketlərinin mənzilinə qoyulan 2000 kilometrlik məhdudiyyəti ləğv etdiyini açıqladı. Tehran Avropanı təhdidin olmamasına əmin etmək və əlavə təzyiqdən yayınmaq üçün bu məhdudiyyəti könüllü olaraq tətbiq etdi. Bu qərar Ali Rəhbər Müctəba Xameneinin "hər hansı bir təhdidə coğrafi sərhədlərlə məhdudlaşmayan cavab veriləcəyi" barədə xəbərdarlıq etməsindən bir neçə gün sonra verildi. Bu məhdudiyyət texniki deyildi - İran mühəndisləri 2010-cu illərin ortalarında 2000 kilometrlik həddi keçdilər və 2019-cu ildə Qərb kəşfiyyatı yüngül döyüş başlığı ilə Xorrəmşəhr raketinin mənzilini 3000 km olaraq qiymətləndirdi. İran rəsmiləri ölkənin texniki olaraq mənzilini 4000 km və ya daha çoxa qədər artırmağa qadir olduğunu bildirdilər ki, bu da Avropanın və Şimali Afrikanın əksər hissəsini əhatə edəcək. Bir tərəfdən Tehran, ABŞ və ya İsrail əlavə zərbələr endirəcəyi təqdirdə, döyüş meydanını genişləndirməyə hazır olduğunu nümayiş etdirir. Digər tərəfdən, məhdudiyyətlər artıq danışıqlarda sövdələşmə predmetinə çevrilir: onlar güzəştlər müqabilində "geri qaytarıla" bilər.
Avropa paytaxtları üçün limitin qaldırılması həyəcan siqnalı idi. Əsas narahatlıq Avropa torpaqlarındakı Amerika bazalarının hədəfə çevrilməsidir. İran parlamentariləri xəbərdarlıq etdilər ki, əgər İtaliya, Almaniya və ya Böyük Britaniyadakı bazalar İrana hücum etmək üçün istifadə olunarsa, Tehran Avropadakı hədəfləri vuracaq. Hətta İranın dövlət qəzeti Portuqaliyadan Rumıniyaya qədər 15 potensial hədəfi göstərən xəritə dərc etdi. Lakin raketlərin materik Avropaya və ya Böyük Britaniyaya çatması üçün xeyli vaxt lazım olacaq və bu da aşkarlama və ələ keçirmə üçün vaxt verəcək. Avqust ayında NATO müttəfiqlərini İran təhdidlərindən qorumağa hazır olduğunu bəyan etdi. Oktyabr ayında ABŞ, mümkün bir hadisə barədə kəşfiyyat məlumatı aldıqdan sonra Qlosterşirdəki Fairford Hərbi Hava Qüvvələri Bazasından bütün 12 B-1 bombardmançı təyyarəsini geri çəkdi. Noyabr ayında “Mildenhall” Hərbi Hava Qüvvələri Bazasından da oxşar bir təxliyə əməliyyatı həyata keçirildi. Bu, Britaniya hava bazalarının bağlanması və ya Amerika qüvvələrinin Böyük Britaniyadan çıxarılması demək deyil. Təyyarələr mövcud obyektlər arasında yenidən bölüşdürülür, bəziləri isə digər Avropa bazalarına köçürülür. Britaniya hökuməti bazaların təhlükəsiz olduğunda israr etsə də, ABŞ ordusu riski yenidən yerləşdirilməyə əsas verəcək qədər ciddi hesab etdi. Avropa ölkələri soruşur: Amerikanın mövcudluğu təhlükədirsə, lakin bazalar Avropanın həlledici söz sahibi olmadığı əməliyyatlar üçün istifadə olunursa, bu razılaşma dəyərlidirmi?
ABŞ maliyyə naziri Skott Bessentin Vaşinqtondakı malikanəsindən hərbi bazaya köçməsi potensial təhlükənin ən yüksək səviyyələrdə ciddi qəbul edildiyinin daha bir sübutudur. Tehrana qarşı Amerika iqtisadi təzyiqinin əsas sahələrinə nəzarət edən Bessent, medianın onun evinin fotosunu dərc etməsindən və obyektin dəqiq yerini ortaya qoymasından sonra təhdidlərin hədəfinə çevrildi. Bessent hərbi bazaya köçən ən azı üçüncü yüksək vəzifəli kabinet üzvüdür. ABŞ Milli Kəşfiyyatı oktyabr ayında İrandan Amerika diplomatlarına qarşı təhdidlərin kəskin artması barədə xəbərdarlıq etmişdi. Diplomatik proses hələ də qeyri-müəyyən vəziyyətdədir. Əsas vasitəçi olan Qətər "yorulmaz iş" və hər iki tərəfdən müsbət rəylər iddia edir, lakin hələlik konkret nəticə yoxdur. İran münaqişəyə son qoymaq üçün yeddi şərt irəli sürüb, o cümlədən sanksiyaların qaldırılması, dəniz blokadasının qaldırılması, bütün cəbhələrdə hərbi əməliyyatların dayandırılması və hərbi ziyana görə kompensasiya. Tehran, bu şərtlər yerinə yetirildiyi təqdirdə, Hörmüz boğazının yenidən açılması planının son tarixini qısaldıb. Lakin Rubio İran şərtlərini "absurd" adlandırıb və Tehran Vaşinqtonu "xəyali danışıqlar haqqında saxta xəbərlər uydurmaqda" günahlandırıb. Bu fonda müharibəni davam etdirmək üçün xarici təzyiq davam edir. Oktyabr seçkilərində parlament çoxluğunu itirdikdən sonra müvəqqəti rejimdə olan İsrail Baş naziri Binyamin Netanyahunun hər gün Trampa zəng edərək hərbi əməliyyatları bərpa etməyə çağırdığı bildirilir. Bundan əlavə, İsrail mediasının məlumatına görə, Trampla Netanyahu arasında İranla bağlı "gərgin" telefon danışığı olub. Siyasi taleyi Tehrana qarşı sərt xətt saxlamaqdan asılı olan Netanyahu yeni Konqresin andiçmə mərasimindən əvvəlki vaxtdan Vaşinqtonu gərginliyə doğru itələmək üçün istifadə etməyə çalışır. Lakin onun açıqlamalarına əsasən, Tramp hazırda bu təzyiqə müqavimət göstərməyə meyllidir.
Tahir TAĞIYEV
