Qars-Gümrü dəmir yolu və Zəngəzur marşrutu Cənubi Qafqazda tranzit xəritəsini necə dəyişəcək? – İranın narahatlığının səbəbləri
Türkiyə ilə Ermənistan arasında Qars-Gümrü dəmir yolu xəttinin bərpası və Zəngəzur marşrutunun reallaşması Cənubi Qafqazda nəqliyyat əlaqələri ilə yanaşı, geosiyasi və iqtisadi güc balansına da ciddi təsir göstərə bilər. İranın bu proseslərə narahatlıqla yanaşmasının əsas səbəbi isə regionda yeni nəqliyyat xətlərinin yaranması nəticəsində Tehranın indiyədək malik olduğu tranzit üstünlüyünün zəifləməsi ehtimalıdır.
Əvvəla, Qars-Gümrü dəmir yolu ilə Zəngəzur marşrutunun eyni layihə olmadığını nəzərə almaq lazımdır. Birincisi Türkiyəni Ermənistanın dəmir yolu şəbəkəsinə birləşdirir, ikincisi isə Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla Ermənistanın Sünik bölgəsi üzərindən əlaqələndirməyi nəzərdə tutur. Lakin bu marşrutların gələcəkdə vahid regional nəqliyyat şəbəkəsinin tərkib hissəsinə çevrilməsi mümkündür.
Qars-Gümrü xəttinin bərpası ilk növbədə Türkiyə və Ermənistanın iqtisadi maraqlarına xidmət edə bilər. Türkiyə Ermənistan bazarına birbaşa çıxış əldə edəcək, şərq bölgələrində ticarət və logistika imkanlarını genişləndirəcək. Ermənistan isə uzun müddətdir davam edən nəqliyyat məhdudiyyətlərini aradan qaldırmaq, Türkiyə üzərindən Avropa və Yaxın Şərq bazarlarına çıxışını şaxələndirmək imkanı qazanacaq. Bununla yanaşı, Ermənistanın Gürcüstan və İran üzərindən həyata keçirdiyi daşımalar üçün alternativ marşrut yaranacaq.
Azərbaycan baxımından isə prosesin strateji əhəmiyyəti daha genişdir. Əgər Qars-Gümrü xəttinin bərpası Zəngəzur marşrutunun açılması ilə paralel həyata keçirilərsə, Türkiyə, Azərbaycan, Ermənistan və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən yeni regional nəqliyyat şəbəkəsi formalaşa bilər. Bu, Azərbaycanın Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Türkiyə və Avropaya daşınmasında rolunu artıra bilər. Xüsusilə Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında birbaşa quru əlaqəsinin yaradılması ölkəmizin tranzit imkanlarını genişləndirəcək və Naxçıvana daşımalar zamanı İran ərazisindən asılılığı azaldacaq.
Bununla belə, Qars-Gümrü xəttinin açılmasının Azərbaycanın tranzit mövqeyini avtomatik gücləndirəcəyini düşünmək doğru olmaz. Türkiyə ilə Ermənistan arasında birbaşa dəmir yolu əlaqəsi yaranarsa, müəyyən yük axınları Azərbaycan və Gürcüstan ərazisindən keçmədən də daşına bilər. Bu isə Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu ilə yeni marşrutlar arasında rəqabəti gücləndirə bilər. Deməli, Azərbaycan yalnız əlverişli coğrafi mövqeyinə arxalanmamalı, logistika, dəmir yolu, liman və gömrük infrastrukturunun inkişafına da xüsusi diqqət yetirməlidir.
İranın narahatlığına gəldikdə isə, burada iki əsas amil ön plana çıxır. Birincisi, yeni marşrutlar Tehranın tranzit gəlirlərini və regionda nəqliyyat vasitəçisi kimi rolunu azalda bilər. İkincisi, Zəngəzur marşrutunun açılması Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında İran ərazisindən yan keçən birbaşa əlaqə yaradacaq. Beləliklə, Tehran indiyədək malik olduğu bəzi tranzit üstünlüklərini itirmək riski ilə üzləşə bilər.
İranın narahatlığı yalnız iqtisadi maraqlarla məhdudlaşmır. Tehran Ermənistan-İran sərhədi yaxınlığında regiondankənar qüvvələrin, xüsusilə ABŞ-ın hərbi və təhlükəsizlik baxımından möhkəmlənməsini də arzuolunmaz hesab edir. Bununla belə, İran rəsmiləri dəfələrlə bildiriblər ki, Ermənistanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü qorunarsa, yeni nəqliyyat layihələrinə prinsipial etirazları yoxdur. Əsas narahatlıq marşrutların idarə olunması, xarici operatorların iştirakı və təhlükəsizlik mexanizmləri ilə bağlıdır. Digər tərəfdən, TRIPP layihəsi üzrə razılaşdırılmış çərçivədə Ermənistanın öz ərazisi üzərində suverenliyi, sərhəd və gömrük nəzarəti hüquqları saxlanılır. Yəni söhbət Ermənistan ərazisində suverenlikdən kənar dəhliz yaradılmasından getmir.
Digər mühüm məqam İranın özünün də alternativ tranzit imkanlarını qorumağa çalışmasıdır. Tehran Azərbaycan üzərindən Şimal-Cənub Nəqliyyat Dəhlizinin inkişafında, eyni zamanda Ermənistan və Gürcüstan vasitəsilə Qara dənizə çıxış imkanlarının genişləndirilməsində maraqlıdır. Bu baxımdan İran üçün Azərbaycan və Ermənistan istiqamətləri yalnız rəqabət aparan deyil, müəyyən mənada bir-birini tamamlayan marşrutlar da ola bilər.
Beləliklə, baş verənləri İranın Cənubi Qafqazda tranzit üstünlüyünü qorumaq cəhdi kimi qiymətləndirmək mümkündür. Uzun illər regiondakı münaqişələr və bağlı sərhədlər bəzi ölkələrə alternativsiz tranzit mövqeyi qazandırmışdı. İndi kommunikasiyaların açılması bu vəziyyəti dəyişə bilər. Yeni marşrutlar Türkiyə və Azərbaycanın regional nəqliyyat sistemindəki çəkisini artırmaqla yanaşı, İranın əvvəlki üstünlüklərini də müəyyən qədər məhdudlaşdıra bilər.
Azərbaycan üçün əsas məsələ bu prosesdən maksimum iqtisadi və strateji fayda əldə etməkdir. Bunun üçün Zəngəzur marşrutunun açılması ilə yanaşı, Bakı-Tbilisi-Qars xəttinin, limanların, logistika mərkəzlərinin və gömrük infrastrukturunun inkişafı da davam etdirilməlidir. Eyni zamanda, Gürcüstan və İranla mövcud tranzit əməkdaşlığının qorunması vacibdir.
Nəticə etibarilə, Qars-Gümrü dəmir yolunun bərpası və Zəngəzur marşrutunun reallaşması Cənubi Qafqazda tranzit rəqabətini yeni mərhələyə keçirə bilər. İranın regional təsir imkanlarının müəyyən qədər azalması, Azərbaycanın və Türkiyənin tranzit əhəmiyyətinin artması ehtimalı var. Lakin gələcək üstünlük yalnız coğrafi mövqedən deyil, beynəlxalq yükdaşımalar üçün daha sürətli, təhlükəsiz və sərfəli xidmət təklif edə bilən ölkələrin imkanlarından asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ