Sahil İsgəndərov: “İran tərəfinin TRIPP layihəsi ilə bağlı səsləndirdiyi narahatlıqlar və irəli sürdüyü iddialar daha çox həm daxili, həm də xarici auditoriyaya hesablanmış siyasi gedişdir”
Ermənistan parlamentinin İranın şimal sərhədi boyunca uzanacaq ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi tranzit dəhlizi olan Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu (TRIPP) layihəsini təsdiqləməsi Tehranda həyəcana səbəb olub. İran Beynəlxalq Təşkilatının məlumatına görə, İran rəsmiləri və dövlət mediası layihənin həyata keçirilməsinin Amerikanın İran sərhədlərində mövcudluğuna səbəb olacağı barədə xəbərdarlıq edir.
Ermənistan parlamenti müqaviləni 28 oktyabrda təsdiqləyib. O vaxtdan bəri İranın Ali Liderinin müşaviri İrəvanı təhdid edib və dövlət mediası Tehranı layihəni dayandırmağa çağırıb.
Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu (TRIPP) Azərbaycanı Ermənistanın cənubundakı Sünik (Qərbi Zəngəzur) əyaləti vasitəsilə Naxçıvan anklavı ilə birləşdirmək üçün nəzərdə tutulub. Qərbi Zəngəzur İranın Şərqi Azərbaycan əyaləti ilə həmsərhəddir və İranın Ermənistanla, Ermənistan vasitəsilə isə Qafqazın qalan hissəsi ilə yeganə birbaşa quru əlaqəsini təmin edir.
Marşrutun yaradılması 2025-ci ilin avqust ayında Ağ Evdə elan edildi. O dövrdə ABŞ prezidenti Donald Tramp Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanı qəbul etdi. Onlar onilliklər davam edən münaqişədən sonra iki ölkə arasında sülh üçün çərçivə sazişi imzaladılar.
Tehran illərdir Zəngəzur dəhlizinin yaradılmasına qarşı çıxaraq layihənin İranı Ermənistandan ayıra biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib.
Hesab etmək olar ki, bu İranın Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı yeni və daha kəskin siyasətidir?
Politoloq Sahil İsgəndərov baki-xeber.com-a şərhində “Mən hesab edirəm ki, İran tərəfinin TRIPP layihəsi ilə bağlı səsləndirdiyi narahatlıqlar və irəli sürdüyü iddialar daha çox həm daxili, həm də xarici auditoriyaya hesablanmış siyasi gedişdir. Tehran bununla öz cəmiyyətinə müəyyən mesajlar verməyə, eyni zamanda beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini Cənubi Qafqazda baş verən geosiyasi proseslərə yönəltməyə çalışır.
Əvvəla, TRIPP layihəsinin reallaşdırılması artıq Ermənistanın müstəqil şəkildə qərar verə biləcəyi məsələ çərçivəsindən çıxaraq daha geniş geosiyasi məzmun kəsb edir. Burada Azərbaycanın yaratdığı yeni reallıqlar, ABŞ-ın Cənubi Qafqazda öz maraqlarını gücləndirmək strategiyası və regionun gələcək nəqliyyat-kommunikasiya arxitekturası mühüm rol oynayır.
İran tərəfi Ermənistana nə qədər hədə-qorxu gəlsə, nə qədər sərt və qəzəbli bəyanatlar səsləndirsə də, Ermənistan artıq üzərinə götürdüyü öhdəlikləri və formalaşmış siyasi reallığı dəyişmək imkanında deyil. Ermənistan parlamentinin layihə ilə bağlı qəbul etdiyi qərarlar da bu prosesin hüquqi-siyasi tərəfini göstərir.
Digər tərəfdən, Ermənistan rəsmiləri də dəfələrlə Tehrana izah etməyə çalışıblar ki, TRIPP, ilk növbədə, iqtisadi və logistik layihədir. ABŞ-ın layihədə 74 faizlik iştirak payına malik olması onun avtomatik olaraq İran sərhədlərində hərbi mövqe tutması demək deyil. Bu iki məsələni bir-birindən fərqləndirmək lazımdır.
Tutaq ki, Ermənistan ərazisində ABŞ-ın 50-60 nəfərlik hərbi kontingenti yerləşdirildi”-deyə bildirdi.
S.İsgəndərov qeyd etdi ki, bunu ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki geniş hərbi bazaları və hərbi potensialı ilə müqayisə etdikdə, bunun İran üçün hansı miqyasda real hərbi təhlükə yarada biləcəyi sual doğurur. “Deməli, burada səsləndirilən bəzi bəyanatların spekulyativ xarakter daşıdığını görürük. Məncə, İranın bu ritorikası daha çox siyasi və psixoloji təsir yaratmağa hesablanıb.
Əslində, Tehranın əsas narahatlığı Zəngəzur dəhlizinin reallaşması ilə regionda formalaşacaq yeni nəqliyyat və iqtisadi münasibətlər sistemidir. İran əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqəsinin məhz öz ərazisindən keçməsində maraqlıdır. Çünki bu marşrut Tehrana həm iqtisadi gəlir, həm də Azərbaycan və Ermənistanla münasibətlərdə müəyyən siyasi təsir imkanları yaradır.
Halbuki Azərbaycanla Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqəsinin təmin edilməsi üçün Araz marşrutu da mövcuddur. Lakin burada əsas məsələ Azərbaycanın öz ərazisindən keçən birbaşa və maneəsiz bağlantıya nail olmaq istəyidir. Bu, Azərbaycanın suveren hüququ və milli maraqları ilə bağlı məsələdir.
Digər mühüm məqam isə TRIPP layihəsinin Ağbənd istiqaməti ilə bağlıdır. Həmin ərazidə sərhəd təhlükəsizliyi məsələləri, Rusiya sərhəd qoşunlarının mövcudluğu və Moskvanın prosesə münasibəti də nəzərə alınmalıdır. Yəni bu layihənin reallaşması yalnız İranın və ya Ermənistanın mövqeyindən asılı deyil. Burada bir neçə güc mərkəzinin maraqları toqquşur.
İran isə bu prosesdə özünün də regional geosiyasi aktor olduğunu nümayiş etdirməyə çalışır. Xüsusilə ABŞ-la münasibətlərinin uzun müddətdir gərgin olduğu, iki ölkə arasında hərbi-siyasi qarşıdurma riskinin yüksək qaldığı bir şəraitdə Tehran Cənubi Qafqazdakı proseslərə də həmin münasibətlər kontekstindən yanaşır”. S.İsgəndərov vurğuladı ki, bununla da diqqəti regionda ABŞ-ın mövcudluğuna yönəltmək və öz narahatlığını beynəlxalq gündəmə gətirmək istəyir.
“Ancaq burada İran rəsmilərinə ünvanlanmalı çox ciddi bir sual var: Azərbaycan torpaqları işğal altında saxlanıldığı dövrdə, Ermənistanın işğal olunmuş ərazilərdən müxtəlif qeyri-qanuni fəaliyyətlər, o cümlədən narkotik vasitələrin daşınması üçün istifadə etdiyi barədə məlumatlar mövcud olduğu zaman Tehran hansı mövqedə idi? İran rəsmiləri Azərbaycanın təhlükəsizlik maraqlarını nə dərəcədə nəzərə alırdılar? Bu gün regional təhlükəsizlikdən danışan İranın həmin dövrdəki siyasəti də unudulmamalıdır.
Məsələ ondadır ki, təhlükəsizlik anlayışı birtərəfli ola bilməz. İran öz sərhədlərinin təhlükəsizliyini və milli maraqlarının qorunmasını tələb edirsə, qonşu dövlətlərin də eyni hüquqa malik olduğunu qəbul etməlidir. Azərbaycan da müstəqil dövlət kimi öz nəqliyyat, iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarını təmin etmək hüququna sahibdir.
Mən düşünürəm ki, İranın Zəngəzur dəhlizinə qarşı mövqeyinin arxasında təkcə təhlükəsizlik narahatlığı dayanmır. Burada daha ciddi iqtisadi maraqlar, tranzit imkanları və regional təsir uğrunda rəqabət mövcuddur. Tehran Azərbaycanın Naxçıvanla birbaşa bağlantısının məhz İran ərazisindən keçməsində maraqlıdır. Çünki belə bir vəziyyət ona həm iqtisadi üstünlük, həm də Bakı və İrəvanla münasibətlərdə müəyyən təsir imkanları qazandırır.
Lakin bir məsələni İran tərəfi düzgün anlamalıdır: Azərbaycan müstəqil dövlətdir və öz milli maraqlarına uyğun qərarlar qəbul etmək hüququna malikdir. Bakı bu məsələdə öz siyasi iradəsini ortaya qoyub. Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantının təmin edilməsi, regional kommunikasiyaların açılması və ölkəmizin geosiyasi mövqeyinin möhkəmləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə etibarilə, İranın bu layihəyə münasibətini yalnız hərbi təhlükəsizlik prizmasından qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Burada iqtisadi maraqlar, tranzit marşrutlarına nəzarət və Cənubi Qafqazda geosiyasi təsir imkanlarının qorunması kimi amillər də var.
Böyük geosiyasətdə emosional bəyanatların, hədə-qorxunun və siyasi təzyiqlərin müəyyən həddi var. Dövlətlər öz maraqlarını yalnız bəyanatlarla deyil, real siyasi, iqtisadi və strateji imkanlarla qoruyurlar. Azərbaycan da artıq regionda formalaşmış yeni geosiyasi reallıqların əsas iştirakçılarından biridir. Buna görə də TRIPP layihəsinin gələcəyi Azərbaycanın siyasi iradəsi, milli maraqları və regional əməkdaşlığın real şərtləri nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir”-deyə S.İsgəndərov vurğualdı.
İradə SARIYEVA