Yunus Oğuz: “Cahanşahın ermənilərə xüsusi simpatiya bəsləməsi barədə də mən tarixi mənbələrdə konkret və inandırıcı sübutlara rast gəlməmişəm”
Məhərrəm Zülfüqarlı: “Cahanşahın siyasətini də dövrün dini tolerantlıq və dövlət idarəçiliyi ənənələri çərçivəsində qiymətləndirmək lazımdır”
Erməni mənbələri Azərbaycanın tarixi şəxsiyyətləri, dövlət xadimləri ilə bağlı həqiqətəuyğun olmayan fikirləri tirajlamaqda davam edirlər. Bu dəfə Qaraqoyunlu hökmdarı ilə bağlı iftiralar səsləndirirlər.
Ermənilər yazırlar: “Qaraqoyunlu hökmdarı Qara Yusif və onun oğlu İsgəndər bölgədə siyasi və hərbi nüfuzlarını möhkəmləndirmək, ərazilər üzərində nəzarəti ələ keçirmək məqsədilə Teymurilərlə və Şirvanşahlarla davamlı müharibələr aparırdılar. Bu müharibələr nəticəsində Qaraqoyunlular öz hakimiyyət ərazilərini xeyli genişləndirməyə nail oldular.
İsgəndərin öldürülməsindən sonra taxta onun qardaşı Cahanşah çıxdı. Cahanşahın hakimiyyəti dövründə, 1441-ci ildə erməni katolikosluğunun iqamətgahı vaxtilə Kilikya Ermənistanının paytaxtı olmuş Sis şəhərindən Üçkilsəyə (Eçmiədzinə) köçürüldü.
Cahanşahın hakimiyyəti illərində Erməni Apostol (Qriqoryan) Kilsəsi vergilərdən azad edildi. Erməni salnaməçiləri Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşah (1432–1467) haqqında xüsusi rəğbətlə bəhs edirlər. Belə ki, 1468-ci ildə əlyazma İncilin müəllifi olan ruhani Mkrtiç Cahanşahı xristianların müdafiəçisi kimi xarakterizə etmiş, onun hakimiyyəti dövründə çoxsaylı kilsələrin tikildiyini və bərpa olunduğunu qeyd etmişdir”.
1441-ci ildə katolikosluğun Eçmiədzinə köçürülməsi, kilsənin vergilərdən azad edilməsi ilə bağlı Mkrtiçin 1468-ci ildəki qeydləri ermənilərin belə bir material təqdim etməsinə “ilham” verib.
Maraqlıdır, Qaraqoyunlu dövlətinin başçısı Cahanşah Qaraqoyunlunun ermənilərə bu sevgisi, simpatiyası nə ilə bağlı idi? Bu bəlkə də ermənilərin uydurmasıdır ki, o ermənilərə qarşı çox loyal münasibətdə imiş, onlara maddi yardım edirmiş, hətta onlar üçün kilsə də tikib
Tarixdən məlumdur ki, erməniləri Eçimədzinə Cahanşah köçürüb gətirib.
Cahaş şahın xislətindəki ermənipərəstlik nə ilə bağlı olub?
Cahanşah Azərbaycan tarixində mühüm iz qoymuş görkəmli dövlət xadimlərindən biridir. O, yalnız qüdrətli hökmdar və dövlət xadimi deyil, həm də zəngin intellektual dünyaya malik şair olub. Həqiqi təxəllüsü ilə yazdığı şeirlər onun dünyagörüşünü, fəlsəfi düşüncəsini və mənəvi aləmini əks etdirir.
Cahanşahın hakimiyyətə gəlməsi və siyasi fəaliyyətində Teymurilər dövlətinin hökmdarı Şahruxun mühüm rolu olub. Ümumiyyətlə, Qaraqoyunlularla Teymurilər arasında uzun müddət ciddi siyasi və hərbi qarşıdurma yaşanıb. Əmir Teymurun Azərbaycana üç dəfə yürüş etməsi, həmin dövrdə Qaraqoyunluların və Cəlairilərin Teymurilərə qarşı mübarizəsi tarixdə kifayət qədər geniş işıqlandırılıb.
Lakin sonrakı mərhələdə münasibətlərdə müəyyən dəyişiklik baş verdi. Qaraqoyunlu hökmdarı İskəndər hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldıqdan sonra Cahanşah Qarabağda Şahruxun iqamətgahına gələrək onun vassalı olmağı qəbul etdi. Beləliklə, əvvəlki düşmənçilik münasibətləri müəyyən mənada siyasi razılaşma ilə əvəzləndi. Şahruxun ölümündən sonra isə Cahanşah öz siyasi və hərbi nüfuzunu daha da genişləndirdi, İranın böyük ərazilərində hakimiyyətini möhkəmləndirdi.
Cahanşahın fəaliyyətini yalnız hərbi yürüşlər və ərazi genişləndirmələri ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. O, eyni zamanda dövlət idarəçiliyi, mədəniyyət və ədəbiyyat tariximizdə mühüm yer tutur.
Ermənilərlə və Eçmiədzinlə bağlı məsələyə gəlincə, burada tarixi hadisələrə yanaşarkən dövrün reallıqlarını nəzərə almaq lazımdır.
Məlumdur ki, Cahanşahın hakimiyyəti dövründə Eçmiədzin ərazisində erməni kilsəsinin fəaliyyətinə və dini tikintilərə şərait yaradılması məsələsi müzakirə olunur. Ancaq bu hadisəyə XXI əsrin siyasi və ideoloji baxışları ilə yanaşmaq tarixi obyektiv qiymətləndirməyə imkan vermir.
XV əsrdə regionda yaşayan müxtəlif dini icmaların mövcudluğu, onların dini ibadətlərini həyata keçirməsi və dövlətin bu icmalara münasibəti tamamilə fərqli siyasi və ictimai şəraitdə formalaşmışdı. Həmin dövrdə Azərbaycan ərazisində müsəlmanlarla yanaşı, xristian əhali də yaşayırdı. Tarixən xristian icmalarının dini ayinlərini həyata keçirməsi, kilsələrinin fəaliyyət göstərməsi üçün müəyyən şərait yaradılırdı. Bu baxımdan Cahanşahın siyasətini də dövrün dini tolerantlıq və dövlət idarəçiliyi ənənələri çərçivəsində qiymətləndirmək lazımdır”.
M.Zülfüqarlının fikrincə, əlbəttə, Cahanşah XV əsrdə qəbul etdiyi qərarların əsrlər sonra hansı siyasi nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini əvvəlcədən görə bilməzdi. “O, Eçmiədzinin gələcəkdə erməni millətçiliyinin siyasi mərkəzlərindən birinə çevriləcəyini, terrorçular yetişdirəcəyini, Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazı işğalından sonra bölgəyə ermənilərin kütləvi köçürüləcəyini və sonrakı dövrlərdə erməni separatizminin güclənəcəyini proqnozlaşdıra bilməzdi. Bunlar tamamilə başqa tarixi mərhələlərin siyasi prosesləri idi.
Burada daha bir maraqlı məqamı qeyd etmək istəyirəm. Cahanşahın Həqiqi təxəllüsü ilə yazdığı şeirlər toplusunun orijinal əlyazması hazırda Ermənistanda, Matenadaran Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutunun əməkdaşları həmin əsərin surətini əldə ediblər. Bu fakt özü də Cahanşahın yalnız siyasi deyil, ədəbi irsinin də nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.
Ümumiyyətlə, Azərbaycan tarixində mövcud olmuş dövlətlərin hökmdarlarının siyasətini araşdırarkən müxtəlif dini icmalara münasibət məsələsinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Tariximizdə xristian əhaliyə qarşı sistemli dini düşmənçilik siyasətinin mövcud olduğunu iddia etmək düzgün olmazdı. Əksinə, müxtəlif dövrlərdə xristian icmalarının dini həyatını davam etdirməsi üçün şərait yaradılıb. Cahanşahın fəaliyyəti də bu tarixi kontekstdə araşdırılmalıdır.
Bir daha vurğulamaq istəyirəm: XV əsrdə yaşamış bir hökmdarın qərarlarını XXI əsrin siyasi reallıqları, münaqişələri və ideoloji qarşıdurmaları əsasında mühakimə etmək elmi yanaşma deyil. Tarixi şəxsiyyətləri yaşadıqları dövrün şərtləri, siyasi maraqları və dövlətçilik prinsipləri əsasında qiymətləndirməliyik.
Cahanşahın Eçmiədzinlə bağlı qərarını bugünkü siyasi proseslərin məsuliyyəti ilə əlaqələndirmək və buna görə onu tənqid etmək tarixi ədalət prinsipinə uyğun deyil. Tarixə münasibətdə əsas meyarımız emosiyalar deyil, obyektivlik və elmi yanaşma olmalıdır”-deyə M.Zülfüqarlı vurğuladı.
İradə SARIYEVA