ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Çin lideri Si Tszinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin noyabrın 19-da Çinin Şençjen şəhərində keçiriləcək Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq (APEC) sammiti çərçivəsində üçtərəfli görüşü planlaşdırılır. Ağ Ev bu görüşün əsas məqsədinin nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması və nüvə arsenalının azaldılması məsələlərini müzakirə etmək olduğunu açıqlayıb.
Bu, dünyanın üç ən böyük nüvə dövlətinin liderlərinin ilk üçtərəfli sammiti kimi təqdim olunur. Tramp nüvə silahlarının yayılmasını qlobal təhlükəsizlik üçün ciddi risk hesab edir və Rusiya ilə yanaşı, Çinin də nüvə tərksilahı üzrə danışıqlara qoşulmasını istəyir. Lakin Pekin indiyədək bu məsələnin ABŞ və Rusiya arasında müzakirə edilməli olduğunu bildirərək üçtərəfli danışıqlardan yayınır.
ABŞ administrasiyası görüşdən konkret razılaşma əldə olunacağını gözləmir. Vaşinqton bunu nüvə silahlarının azaldılması istiqamətində ilkin dialoq və gələcək danışıqlar üçün başlanğıc mərhələsi hesab edir. Ağ Evin açıqlamasına görə, Ukrayna məsələsinin görüşün gündəliyinə daxil edilməsi nəzərdə tutulmur.
Əsas məsələ odur ki, Vaşinqton Çini nüvə təhlükəsizliyi üzrə qlobal danışıqlara cəlb etməyə çalışır. Bu təşəbbüs ABŞ-Rusiya nüvə münasibətlərinin ikitərəfli formatdan üçtərəfli formata keçməsi istiqamətində mühüm geosiyasi addım ola bilər. Bununla belə, Çinin mövqeyi və tərəflər arasındakı strateji etimadsızlıq belə bir razılaşmanın əldə edilməsini çətinləşdirir.
ABŞ, Çin və Rusiya liderlərinin nüvə silahlarının azaldılması ilə bağlı ilk üçtərəfli görüşü qlobal təhlükəsizlik sistemində hansı real dəyişikliklərə səbəb ola bilər? Çinin indiyədək nüvə arsenalının müzakirəsinə qarşı çıxmasını nəzərə alsaq, Pekinin bu danışıqlara qoşulmaqda marağı nə dərəcədə realdır?
Dünyanın üç böyük nüvə dövlətinin – ABŞ, Rusiya və Çinin mümkün danışıqları beynəlxalq təhlükəsizlik sistemində yeni mərhələnin başlanğıcı ola bilər. Uzun müddətdir nüvə silahlarının azaldılması məsələsində ciddi irəliləyişin əldə olunmaması fonunda belə bir görüşün keçirilməsinin özü də diqqətçəkən hadisədir. Lakin tərəflərin maraqları və geosiyasi hədəfləri arasındakı ciddi fərqlər bu təşəbbüsün real nəticəyə çevriləcəyini şübhə altına alır.
Xaqani Cəfərli: "Rusiya nüvə silahlarını ixtisar etməklə supergüc statusunu itirə bilər"
Politoloq Xaqani Cəfərli məsələ ilə əlaqədar "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Çin lideri Si Tszinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin noyabrın 19-da keçirmələri gözlənilən görüş nüvə silahlarının azaldılması istiqamətində xoş niyyətli addım kimi tarixə düşə bilər. Onun sözlərinə görə, bütün bəşəriyyətin maraqlarına uyğun olan bu təşəbbüsün real nəticə verib-verməyəcəyi isə hələlik sual altındadır.
Politoloq qeyd edib ki, Çin nüvə silahlarının ixtisarı ilə bağlı danışıqların ilk növbədə ABŞ və Rusiya arasında aparılmasını istəyir və bu mövqenin müəyyən əsasları var. Belə ki, Rusiyanın nüvə arsenalı Çinin arsenalından xeyli böyükdür. Buna görə də Pekin hesab edir ki, nüvə silahlarının azaldılması prosesində ilk addımı daha geniş nüvə potensialına malik dövlətlər atmalıdır. Başqa sözlə, Rusiya və ABŞ öz nüvə arsenallarını azaltmaqla Çinlə aralarındakı fərqi minimuma endirməlidirlər. Yalnız bundan sonra Çinin də ixtisar prosesinə qoşulması üçün daha əlverişli şərait yarana bilər.
Xaqani Cəfərlinin fikrincə, Çinin son illərdə nüvə başlıqlarının sayını sürətlə artırması da məhz aparıcı nüvə dövlətləri ilə arasındakı fərqi azaltmaq məqsədi daşıyır. Pekin yaxşı anlayır ki, Rusiya taktiki nüvə silahlarının əhəmiyyətli hissəsini Çindən gələ biləcək potensial təhlükələrə qarşı strateji çəkindirici vasitə kimi saxlayır. Bu baxımdan, Çinin öz nüvə arsenalını məhdudlaşdırmağa tələsməməsi anlaşılandır. Pekin əvvəlcə digər nüvə güclərinin də eyni məsuliyyəti bölüşməsini istəyir.
Politoloq hesab edir ki, hazırkı geosiyasi vəziyyət Rusiyanı nüvə silahlarının ixtisarı ilə bağlı danışıqlarda ən az maraqlı tərəfə çevirir. Ukraynada davam edən müharibə nəticəsində Rusiya konvensional hərbi potensialının ciddi resurs itkisi ilə üzləşib. Eyni zamanda, Qərblə münasibətlərin kəskin pisləşməsi və Avropa enerji bazarlarında mövqelərinin zəifləməsi Moskvanın əvvəlki iqtisadi və siyasi təsir imkanlarını da məhdudlaşdırıb. Belə bir şəraitdə nüvə arsenalı Rusiyanın beynəlxalq sistemdə böyük güc kimi mövqeyini qoruyan əsas vasitələrdən biri olaraq qalır.
Onun sözlərinə görə, Rusiya nüvə başlıqlarının ixtisarına razılıq verəcəyi təqdirdə özünün əsas strateji üstünlüklərindən birini itirə bilər. Moskva bunu sadəcə silahlanmanın azaldılması deyil, həm də beynəlxalq nüfuzunun və supergüc statusunun zəifləməsi kimi qiymətləndirir. Nüvə potensialının kəskin azaldılması Rusiyanın böyük güc statusundan uzaqlaşaraq orta güclü dövlətlər kateqoriyasına düşməsi riskini yarada bilər. Buna görə də hazırkı şəraitdə Kremlin belə bir razılaşmaya getməsi real görünmür.
Xaqani Cəfərli Donald Trampın təşəbbüsünün siyasi məqsədlərinə də diqqət çəkib. Onun qənaətinə görə, ABŞ prezidentinin nüvə silahlarının azaldılması istiqamətində irəli sürdüyü təşəbbüs beynəlxalq aləmdə sülh tərəfdarı lider imicini gücləndirə və onun Nobel Sülh Mükafatına iddialarını möhkəmləndirə bilər. Bununla belə, nüvə təhlükəsinin azaldılması yalnız siyasi bəyanatlarla mümkün deyil. Bunun üçün tərəflərin qarşılıqlı etimadı, təhlükəsizlik təminatları və konkret öhdəliklər üzərində razılığa gəlməsi vacibdir.
Politoloq vurğulayıb ki, uzun illər davam edən fasilədən sonra nüvə silahlarının azaldılması məsələsinin yenidən beynəlxalq gündəmə gəlməsi müsbət hadisədir. Lakin hazırkı geosiyasi reallıqlar, Rusiya ilə Qərb arasındakı qarşıdurma, ABŞ-Çin rəqabəti və tərəflərin nüvə strategiyalarındakı fərqlər bu təşəbbüsün həyata keçirilməsini çətinləşdirir. Onun fikrincə, ideya müsbət olsa da, reallaşması üçün hələlik lazımi siyasi və strateji şərait formalaşmayıb.
Dəniz NƏSİRLİ