Cümə axşamı günü, 19 noyabr 2026
     

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Image


Rövşən Abbasov: “Bu araşdırmaların nəticələri müəyyən mənada öz təsdiqini tapmadı”

Sadıq Qarayev: “Volqa çayı üzərində yaradılmış iri su anbarları və hidroenergetika sistemi çayın təbii hidroloji rejimini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib”

Dəniz səviyyəsinin dəyişkənliyini 30-35 illik dövrlərə bölən Xəzər alimləri bu dəyişikliklərin Günəş-Yer qarşılıqlı təsirləri ilə əlaqəli ola biləcəyi qənaətinə gəliblər.

Coğrafiya üzrə fəlsəfə doktoru və Elm və Təhsil Nazirliyinin Coğrafiya İnstitutunun İqlim şöbəsinin baş elmi işçisi Həsən Nəbiyevin sözlərinə görə, 11 illik günəş aktivliyi dövrləri orta hesabla 30-35 il davam edən Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişkənliyini tam izah edə bilmir. Lakin bu dövrlərdə müşahidə olunan qısamüddətli yüksəliş və enişlər 11 illik günəş aktivliyi dövrlərinin mumlaşma və azalma mərhələləri ilə əlaqələndirilə bilər. Bu sahədə aparılan bir neçə tədqiqat müsbət nəticələr verib.

“Azərbaycanda güclü yağış və sel axınlarının səbəblərini təhlil edərkən əldə etdiyim nəticələr də bu problemi araşdırmaq və məqsədimə çatmaq üçün vacibdir”, - deyə alim qeyd edib.

Tədqiqatın nəticələrindən danışan H. Nəbiyev atmosfer sirkulyasiya dövrlərinin orta müddətinin orta günəş aktivliyi salınım dövrünə yaxın olduğunu - 11,1 il olduğunu qeyd edib. Lakin atmosfer sirkulyasiya modelləri ilə günəş aktivliyi arasındakı zəif korrelyasiyalar əlavə tədqiqatlar tələb edir.

Bunun əsas səbəbi günəş aktivliyinin atmosfer sirkulyasiyasına təsir mexanizminin mürəkkəbliyi və bu prosesin bir neçə detalının hələ də araşdırılmamış qalmasıdır.

Bu sahədə aparılan tədqiqat nəticələri də günəş aktivliyi ilə atmosfer sirkulyasiyasının əlaqəsini hələ tam təsdiqləmir.

Xəzər dənizi alimləri Xəzərşünas alimlər Xəzər dənizi səviyyəsindəki dalğalanmaları günəş aktivliyi ilə əlaqələndirirlər.

Bu amili irəli sürənlər nə dərəcədə doğu deyirlər?

Xəzərə tökülən sularla bağlı bəs Rusiyanın fəaliyyəti, Volqada dambaların tikilməsi? Burada Rusiyanın təsiri yoxdurmu ki, belə deyillər?

Ekspertlər qeyd edirlər ki, Xəzərə daxil olan suyun əsas hissəsi Volqa çayının hesabına formalaşır. Müxtəlif hesablamalara görə, Volqa Xəzərin ümumi çay axınının təxminən 80 faizini təmin edir. Bu səbəbdən Volqanın su rejimində baş verən hər hansı ciddi dəyişiklik Xəzərin səviyyəsinə təsirsiz qala bilməz.

Rusiyanın Volqa çayı üzərində inşa etdiyi hidroelektrik stansiyalar, su anbarları, dambalar, suvarma sistemləri və digər hidrotexniki qurğular çayın təbii rejimini ciddi şəkildə dəyişdirib.

Ekspertlərin fikrincə, burada iki mühüm məqam var:

Birincisi, dambalar və su anbarları çayın təbii axınını tənzimləyir. Suyun mövsümlər üzrə Xəzərə çatma vaxtı və miqdarı dəyişir. Su anbarlarında suyun toplanması və buraxılması çayın aşağı axınında, o cümlədən Xəzərə daxil olan suyun rejiminə təsir göstərir.

İkincisi, suyun bir hissəsi çay hövzəsində insanların istifadəsinə götürülür. Kənd təsərrüfatı, sənaye, yaşayış məntəqələri və suvarma sistemləri üçün götürülən suyun bir hissəsi çaya geri qayıtmır. Bu isə Xəzərə daxil olan ümumi su miqdarını azalda bilər.

2026-cı ildə dərc edilmiş bir elmi araşdırmada 1991–2020-ci illər üzrə Xəzərə daxil olan əsas çayların axını təhlil edilib. Araşdırmaya görə, beş əsas çayın ümumi axını iki dövr arasında ildə 41,9 kubkilometr azalıb. Bu azalmanın 31,9 kubkilometri Volqanın payına düşüb. Tədqiqatçılar bunu yalnız atmosfer və iqlim amilləri ilə izah etməyin mümkün olmadığını, hövzədəki insan fəaliyyətinin də mühüm rol oynaya biləcəyini qeyd edirlər.

Bəs niyə Xəzərin səviyyəsinin azalmasında Rusiyanın rolu barədə az danışılır?

Bu, həqiqətən də, diqqət çəkən məsələdir. Xəzərin səviyyəsinin azalması müzakirə edilərkən çox vaxt qlobal iqlim dəyişiklikləri, temperaturun yüksəlməsi və buxarlanma ön plana çəkilir. Halbuki Xəzərin su balansının əsas hissəsi Volqa çayından asılıdır və Volqa hövzəsi bütövlükdə Rusiyanın ərazisində yerləşir.

Rusiyanın Volqa üzərində qurduğu hidrotexniki sistemin təsirini görməzlikdən gəlmək olmaz. Bununla belə, dambaların Xəzərin səviyyəsini birbaşa və təkbaşına aşağı saldığını söyləmək də düzgün olmaz. Əsas məsələ suyun çay hövzəsində necə tənzimlənməsi, nə qədərinin istehlak edilməsi və Xəzərə çatan axının necə dəyişməsidir.

Müxtəlif elmi araşdırmalarda Volqa və Ural çaylarının intensiv istifadəsi, su anbarlarının yaradılması və suvarma məqsədilə su götürülməsi Xəzərin su balansına təsir edən antropogen amillər kimi göstərilir.

Ekoloq Rövşən Abbasov baki-xeber.com-a bildirdi ki, Xəzər dənizi səviyyəsi və günəş aktivliyi arasındakı əlaqəni Abbas Hümbətov vaxtilə araşdırmışdı. “Hətta onun tədqiqatlarında günəş aktivliyinin səviyyəsinin Xəzər dənizinin səviyyəsinə necə təsir etməsi, eləcə də digər çaylarla, o cümlədən Xəzərdən uzaqda yerləşən çayların sululuğu ilə Xəzər dənizinin səviyyəsi arasındakı əlaqələr də araşdırılmışdı. Abbas müəllim belə bir qənaətə gəlirdi ki, günəş aktivliyi Xəzərin səviyyəsinə ciddi təsir göstərir. Günəş aktivliyinin artması və ya azalması Xəzər dənizinin səviyyəsində dəyişikliklərə səbəb olur.

Lakin sonrakı dövrlərdə bu araşdırmaların nəticələri müəyyən mənada öz təsdiqini tapmadı. Biz burada bir məqamı unutmamalıyıq: Xəzər dənizi qapalı su hövzəsidir və onun su balansı, səviyyəsi, əsasən, Xəzərə tökülən çayların sululuğundan, eləcə də dəniz səthindən gedən buxarlanmanın həcmindən birbaşa asılıdır.

Bu baxımdan günəş aktivliyinin Xəzərin səviyyəsinə müəyyən təsir göstərməsi ehtimalı nəzəri cəhətdən mümkündür. Günəş aktivliyi temperatur dəyişikliklərinə, buxarlanma proseslərinə və Yer kürəsindəki müxtəlif iqlim proseslərinə təsir edə bilər. Ancaq bu əlaqələr kifayət qədər ümumi və dolayı xarakter daşıyır. Onların məhz Xəzər dənizinin səviyyəsindəki dəyişikliklərə birbaşa təsirini elmi şəkildə sübut etmək olduqca çətindir. Mövcud empirik məlumatlar da bu əlaqəni birmənalı şəkildə təsdiqləmir.

Ona görə də Xəzər dənizinin səviyyəsinin sabitləşdirilməsi və su balansının qorunması məsələsində əsas diqqət Xəzərə tökülən çayların su ehtiyatlarının artırılmasına, onların qorunmasına və səmərəli idarə olunmasına yönəldilməlidir. Xəzəryanı ölkələr bu məsələdə bir araya gəlməli, regional əməkdaşlığı gücləndirməli və Xəzərin su ehtiyatlarının qorunması istiqamətində birgə səylərini artırmalıdırlar”-deyə ekspert vurğuladı.

Biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Sadıq Qarayevin fikrincə, burada bir sıra amillər var, o cümlədən də Rusiya faktoru nəzərdən qaçmamalıdır.

“Volqa çayı üzərində yaradılmış iri su anbarları və hidroenergetika sistemi çayın təbii hidroloji rejimini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib.

Su anbarlarının fəaliyyəti çayın mövsümi axımını tənzimləyir, yaz daşqınlarının intensivliyini dəyişir və suyun il ərzində paylanmasına təsir göstərir.

Səfərov və həmmüəlliflərin məlumatlarına əsasən, Volqanın təbii və tənzimlənən rejimləri arasında illik orta axım həcmi baxımından fərq nisbətən kiçik olsa da, il ərzində axımın paylanmasında əhəmiyyətli dəyişikliklər baş vermişdir.

Bununla yanaşı, su anbarlarının geniş səthlərindən buxarlanma və təsərrüfat məqsədilə geri qaytarılmayan su istehlakı çayın Xəzərə gətirdiyi suyun ümumi həcmini azalda bilər.

Su anbarlarında suyun müvəqqəti saxlanılması ilə suyun hövzədən faktiki itirilməsi eyni proses deyil. Su anbarları mövsümi axımı dəyişə bilər, lakin illik axımın azalmasının dəqiq miqdarı ayrıca su balansı hesablamaları ilə müəyyənləşdirilməlidir”-deyə S.Qarayev qeyd etdi.

İradə SARIYEVA



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Azərbaycan üzərindən Ermənistanla ticarət dayan(dırıl)ıb - İrəvan adekvat ola bilmir...

İrəvanda Göy məscid murdarlandı, Azərbaycandan başqa heç bir qonşu müsəlman ölkə səsini çıxarmadı...

Saatlıq maaş sisteminə keçirik, pullar yeni qaydada hesablanacaq...

SON XƏBƏRLƏR

19.11.2026 / 21:58
Yeni prezident seçkilərinə qədər Əkrəm İmamoğluna “siyasətlə məşğulluq” qadağası qoyuldu...

19.11.2026 / 21:35
“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

19.11.2026 / 21:17
Almaniya Cənubi Qafqazda sülh prosesi ilə bağlı yeni kurs elan etdi...

19.11.2026 / 20:50
Paşinyan Azərbaycan XİN-lə tam razılaşdı...

19.11.2026 / 20:33
Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

19.11.2026 / 20:15
Aşqabad bütün istiqamətlərdə diplomatiyanı dəyişir, tək Türk birliyindən başqa - Şok səbəblər...

19.11.2026 / 19:55
Paşinyandan üsyan etdi - 1870-ci illərdən bəri... bizi türklərə düşmən etdilər...

19.11.2026 / 19:35
Sumqayıtda “Psixologiya və Şəxsi İnkişaf” forumu keçirilib - FOTO

19.11.2026 / 19:18
2023-cü ilin 1 yanvarından bu yana 220 manat məbləği dəyişməyib - niyə?

19.11.2026 / 19:02
Ermənistan Alban irsini özününküləşdirərək UNESCO-ya daxil etmək istəyir – TƏXRİBAT

19.11.2026 / 18:56
Tramp Putin və Cinpinlə görüşdə İranın nüvə silahına sahib olmasına imkan verməyəcəyini bəyan etdi...

19.11.2026 / 18:43
Putindən sərt mesajlar - Krım körpüsünə cavab, ərazi məsələsində güzəştsizlik və Qərbə xəbərdarlıq...

19.11.2026 / 18:41
ORMEŞƏNİN ŞƏRƏF DASTANI - Vətənə, qəhrəmanlığa və yaddaşa yazılan əbədi abidə

19.11.2026 / 18:28
YAP: 34 illik zəngin siyasi irs və yeni dövrün strateji hədəfləri

19.11.2026 / 18:21
Şəhid adı əbədidir...

19.11.2026 / 18:18
Ermənistanda TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi üçün vəsait ayırdı...

19.11.2026 / 18:13
Putin, Tramp və Si Cinpin sülh haqqında Bəyannamə qəbul etdilər

19.11.2026 / 18:01
İranın ağası və... dığası - YUNUS OĞUZ yazır

19.11.2026 / 17:57
Səməd Vurğunun böyük Vətən sevgisi

19.11.2026 / 17:41
“Deputatların “üsyankar” çıxışları idarə olunur” - İddia...

19.11.2026 / 17:10
Prezident İlham Əliyev Vyetnama səfərə edib - FOTO

19.11.2026 / 16:55
Çində tarixi görüş - Putin, Tramp və Cinpin nələri müzakirə etdi...

19.11.2026 / 16:18
Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

19.11.2026 / 16:10
Almaniya Qafqazda ümidini Azərbaycana bağladı - enerjinin gücü budur bax...

19.11.2026 / 15:49
Tramp İranla bağlı təzə taktika işə salıb - "məhdud zərbələr"...

19.11.2026 / 15:18
Anna Akopyan Nikol Paşinyanı hakimiyyətdən devirir...(?)

19.11.2026 / 14:46
Qərbi Azərbaycan İcması Tom Lantos Komissiyasını qərəzli yanaşmadan əl çəkməyə çağırdı

19.11.2026 / 14:41
Bakı-İrəvan sülh prosesinin "altına bomba qoyulur" - qatil Monte Melkonyana kino çəkildi...

19.11.2026 / 14:40
Azərbaycanda ərzağa xərclənən pullar artır, lakin başadüşülən səbəblər var...

19.11.2026 / 14:26
Tramp APEC sammitində Cinpin danışarkən yatdı... - VİDEO

19.11.2026 / 14:22
Parakənd Xalkolit yaşayış yeri

19.11.2026 / 14:11
İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

19.11.2026 / 13:57
Rusiyanın ABŞ-la yeni bazarlıq planları - Kalininqraddan çıxırıq, Ukraynanı NATO-ya buraxırıq...

19.11.2026 / 13:56
"Ermənistanın 200-dən çox kütləvi məzarlığın yerini açıqlamasını gözləyirik" - Hikmət Hacıyev

19.11.2026 / 13:44
Prezident İlham Əliyev: "Bu gün Azərbaycan Cənubi Qafqazda əsas logistika və energetika habıdır"

19.11.2026 / 13:42
"Heydər Əliyev Fondu Vyetnamla humanitar münasibətlərin dərinləşməsinə fəal surətdə kömək edir" - Prezident

19.11.2026 / 13:40
Prezident: "Vyetnam biznesinin Azərbaycan iqtisadiyyatında iştirakı münasibətlərin mühüm tərkib hissəsidir"

19.11.2026 / 13:37
Paşinyan yeni Konstitusiya qəbul olunmayacağı təqdirdə istefa verəcəyini bəyan etdi...

19.11.2026 / 13:34
"Azərbaycan-Vyetnam iqtisadi-ticari əlaqələri ardıcıl şəkildə inkişaf edir" - Prezident

19.11.2026 / 13:32
Prezident İlham Əliyev Vyetnam Xəbər Agentliyinə müsahibə verib

19.11.2026 / 13:21
Cinpin Tayvanla bağlı Trampa çağırış etdi - Tramp ABŞ-ın Tayvanın müstəqilliyini dəstəkləmədiyini dedi...

19.11.2026 / 13:06
Alen Simonyan müxalifəti hədələdi – “yeni Konstitusiya qəbul edilməsə... onları darmadağın edəcəyik”

19.11.2026 / 12:47
Putin, Tramp və Si Cinpin arasında ilk üçtərəfli görüş başladı...

19.11.2026 / 12:26
Putin və Tramp arasında görüş keçirildi...

19.11.2026 / 12:12
Xeyirxahlıq missiyası

19.11.2026 / 12:07
Xəzərin sahilboyu ərazilərinin idarə olunması üçün yeni mexanizmlər tətbiq ediləcək...

19.11.2026 / 11:59
Simonyan Azərbaycana gəlir...

19.11.2026 / 11:43
Xəzərin sahilindəki qanunsuz tikililərin taleyi necə olacaq? - Açıqlama

19.11.2026 / 11:30
"Xəzərin sahilboyu ərazilərində qanunsuz fəaliyyətlər də mövcuddur" - İlqar Həbiyev

19.11.2026 / 11:17
“Dünya misli görünməmiş kiberdəyişikliklərin yalnız başlanğıcındadır" - DTX rəis müavini

19.11.2026 / 10:30
Bakıda ilk dəfə avtobuslar üçün ayrıca svetofor quraşdırılacaq...

19.11.2026 / 10:07
Məleykə Abbaszadə Bakı Dövlət Universitetinin rektoru təyin edildi

19.11.2026 / 10:05
Elçin Babayev Bakı Dövlət Universitetinin rektoru vəzifəsindən azad edildi

19.11.2026 / 09:41
ABŞ-ın üç aviadaşıyıcısından biri Yaxın Şərqi tərk etdi - nə baş verir?

19.11.2026 / 09:12
Vəkil Orxan Kəngərli saxlanıldı

19.11.2026 / 08:50
Azərbaycan Fransanı regionda sülh prosesinə mane olan qərəzli mövqeyindən əl çəkməyə çağırdı

19.11.2026 / 06:02
Çexiya da rus idmançıların ölkəyə girişini yasaqladı

18.11.2026 / 22:36
Ukraynada "ikinci Çernobıl" təhlükəsi... Avropada nüvə qəzası risqi son 40 ilin ən yüksək səviyyəsinə çatdı - 38 ölkədən XƏBƏRDARLIQ...

18.11.2026 / 22:10
İtaliyada İsraili tənqid etmək qadağan edildi...

18.11.2026 / 21:44
Kaya Kallası Rusiya ilə danışıqlarda iştirakdan kim (lər) məhrum etdi...

18.11.2026 / 21:27
9-cu əsrdə Rusiyanı xristianlaşdıran da ermənilər olublarmış...

18.11.2026 / 21:11
Tramp ölkənin “bütün” hərbi gücünü İranın üstünə tökdü...

18.11.2026 / 20:53
Spiker Rubinyan sülh sazişinə Paşinyandan fərqli mövqe göstərdi...

18.11.2026 / 20:36
Ermənistan və Rusiya dəmiryolu üzrə qapalı İşçi qruplar yaratdı...

18.11.2026 / 20:20
Ermənistan parlamentində inanılmaz konstitusiya “bazarlığı” başladı...

18.11.2026 / 20:03
Ermənistanın hökumət sənədində Azərbaycana qarşı “070” kodlu təxribat rəsmiləşdirilir...

18.11.2026 / 19:44
Məmurlar Prezidentin qərarından sui-istifadəni davam etdirirlər...

18.11.2026 / 19:27
Britaniya Avropa İttifaqından çıxmasına peşman olub, yenidən quruma qayıtmaq istəyir

18.11.2026 / 19:15
8 nəfər saxlandı, 104 kiloqram narkotik ələ keçirildi - DİN-dən irimiqyaslı əməliyyat...

18.11.2026 / 19:06
Kollegiyadan saxlanılan vəkillərlə bağlı xəbərlərə REAKSİYA

18.11.2026 / 18:53
Əli Əsədov Gürcüstanın Baş nazirinin müavini ilə görüşdü

18.11.2026 / 18:49
Türkiyədə AK Parti iqtidarı “Sözcü TV”-ni də bağladı, müxalifətə qarşı cəza yürüşləri davam edir...

18.11.2026 / 18:34
Din xadimləri dövlət qulluğunda işləyə bilməyəcəklər...

18.11.2026 / 18:19
“Türkiyə və Azərbaycan hərbi əməkdaşlığı genişləndirir” - Yaşar Gülər

18.11.2026 / 18:01
Bakı Dialoqunun yekun Bəyannaməsi BMT-nin rəsmi sənədi kimi yayıldı

18.11.2026 / 17:50
Rusiya Kalininqraddakı qoşunları çıxarmaq müqabilində NATO-nun 1997-ci il sərhədlərinə qayıtmasını tələb edir...

18.11.2026 / 17:26
“Ermənistan və Azərbaycan transsərhəd su ehtiyatlarının idarə olunması üzrə işçi qrupları yaradır” - Paşinyan

18.11.2026 / 17:12
Putin və Tramp Çində görüşdü...

18.11.2026 / 17:06
Mətbuat Şurasının İdarə Heyətinin iclası keçirilib - FOTO

18.11.2026 / 16:50
İnstitut direktoru 6 min, müavinləri 5 min maaş alacaq – Əli Əsədov qərar verdi

18.11.2026 / 16:35
İrəvan Moskvanın dəmir yolu siyasətinə qarşı mövqeyini sərtləşdirdi...

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ