Mehmet Gökhan Özçubukçu: “Türkmənistanın neytrallıq siyasəti Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə münasibətlərinin əhatə dairəsini və inkişaf formasını müəyyənləşdirən əsas amillərdən biridir”
Türkmənistan uzun illərdir ki, özünəməxsus, əsasən birtərəfli və qapalı xarici siyasət yürüdür. Ölkə regional və beynəlxalq proseslərə mümkün qədər müdaxilə etməməyə, hər hansı siyasi blokun və ya ittifaqın tərəfinə keçməməyə çalışır. Türk Dövlətləri Təşkilatında (TDT) da müşahidəçi statusunda iştirak edən Türkmənistan bu qurumun tədbirlərinə bəzən qatılır, bəzən isə iştirak etmir. Ölkənin təşkilata tamhüquqlu üzv olmaq niyyəti indiyədək açıq şəkildə ifadə olunmayıb.
Son dövrlərdə isə Türkmənistanın xarici siyasətində müəyyən fəallıq müşahidə olunur. Avropa ölkələri, Çin və digər dövlətlərlə əlaqələrin genişləndirilməsi, müxtəlif istiqamətlərdə diplomatik və iqtisadi əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi bu fəallığın göstəricisidir. Bununla belə, Türkmənistan Türk Dövlətləri Təşkilatına tamhüquqlu üzv olmaq məsələsində əvvəlki mövqeyini qoruyur.
Bəs Türkmənistanın TDT-yə daimi üzv olmaq istəməməsinin səbəbləri nədir? Ölkənin neytrallıq siyasəti bu qərarda nə dərəcədə həlledici rol oynayır? Yoxsa Türkmənistan regional və beynəlxalq münasibətlərdə özünəməxsus balans siyasətini qorumaq, müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini sərbəst şəkildə inkişaf etdirmək istəyir?
Beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis Mehmet Gökhan Özçubukçu baki-xeber.com-a şərhində bildirdi ki, Türkmənistanın Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) tamhüquqlu üzvlüklə bağlı hələ qərar qəbul etməməsi ölkənin xarici siyasət anlayışı və geosiyasi prioritetləri ilə sıx bağlıdır. “Bu yanaşmanın formalaşmasında daimi neytrallıq statusu, müstəqil qərar qəbul etmək iradəsi, regional və qlobal güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə tarazlığı qorumaq istəyi və beynəlxalq əməkdaşlıq proseslərində mərhələli iştirak seçimi əsas amillər arasında yer alır.
İlk növbədə, Türkmənistanın neytrallıq siyasəti beynəlxalq münasibətlərdə özünəməxsus bir modelə əsaslanır. Ölkənin daimi neytrallıq statusu 1995-ci ildə BMT Baş Assambleyasının qətnaməsi ilə tanınmış, 2015 və 2025-ci illərdə isə bu statusa beynəlxalq dəstək bir daha təsdiqlənmişdir. Bu siyasət Türkmənistanın hərbi və siyasi bloklara qoşulmamasını, xarici siyasətdə müstəqil qərar qəbul etmək imkanlarını qorumasını və beynəlxalq mübahisələrdə tərəf mövqeyində çıxış etməməsini nəzərdə tutur. Bununla yanaşı, neytrallıq beynəlxalq əməkdaşlıqdan kənarda qalmaq və ya regional təşkilatlarla münasibətləri məhdudlaşdırmaq demək deyil. Türkmənistanın son illərdə müxtəlif ölkələrlə diplomatik və iqtisadi əlaqələrini genişləndirməsi də bunu göstərir.
İkinci mühüm amil Türkmənistanın çoxşaxəli xarici siyasət yürütmək və müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərində tarazlığı qorumaq istəyidir. Ölkənin geosiyasi mövqeyi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türkmənistan Xəzər hövzəsində yerləşir, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə həmsərhəddir və Çin, Rusiya, İran, Türkiyə, eləcə də Avropa ölkələri ilə müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıq imkanlarına malikdir. Xüsusilə enerji ixracı, nəqliyyat və kommunikasiya layihələri, eləcə də regional ticarət əlaqələri Aşqabadın xarici siyasət prioritetlərinin əsas istiqamətləri arasındadır. Bu səbəbdən Türkmənistan hər hansı regional inteqrasiya mexanizmi çərçivəsində əlaqələrini inkişaf etdirərkən digər tərəfdaşları ilə münasibətlərini də nəzərə alır. Başqa sözlə, xarici siyasətdə seçim imkanlarını qorumaq ölkə üçün mühüm strateji üstünlükdür.
Türkmənistanın Türk Dövlətləri Təşkilatına münasibətində də bu yanaşmanın təsiri görünür. Türkmənistan 2021-ci ildə təşkilata müşahidəçi statusu ilə qoşulmuşdur. Bu addım ölkənin türk dövlətləri ilə siyasi, iqtisadi, mədəni və humanitar əlaqələri inkişaf etdirmək niyyətini ortaya qoyur. Eyni zamanda, müşahidəçi statusu Aşqabada təşkilatın fəaliyyətində iştirak etmək və əməkdaşlıq imkanlarından yararlanmaq imkanı verir. Bununla yanaşı, tamhüquqlu üzvlüyün gətirə biləcəyi siyasi və institusional öhdəlikləri üzərinə götürmədən əlaqələrini inkişaf etdirməsinə şərait yaradır. Burada mühüm bir məqamı vurğulamaq lazımdır: Türk Dövlətləri Təşkilatı hərbi ittifaq deyil, ortaq tarix, dil və mədəniyyət əsasında siyasi, iqtisadi və humanitar əməkdaşlığı inkişaf etdirməyi hədəfləyən hökumətlərarası təşkilatdır.
Türkmənistanın neytrallıq siyasəti Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə münasibətlərinin əhatə dairəsini və inkişaf formasını müəyyənləşdirən əsas amillərdən biridir”. Mehmet Gökhan Özçubukçu hesab edir ki, bu çərçivədə ölkənin tamhüquqlu üzvlüklə bağlı qərarında xarici siyasət prioritetləri, müstəqil fəaliyyət göstərmək iradəsi və müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərdə tarazlığı qorumaq yanaşması təsirli olur.
“Məncə, Türkmənistanın mövcud mövqeyini Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə əməkdaşlığın səviyyəsini və formasını öz xarici siyasət prinsiplərinə uyğun müəyyənləşdirmək, bu prosesdə müstəqil qərar qəbul etmək iradəsini və diplomatik manevr imkanlarını qorumaq yanaşması ilə izah etmək olar. Aşqabad türk dövlətləri ilə əlaqələrin inkişafına əhəmiyyət verir, lakin bu əməkdaşlığın hansı institusional çərçivədə və hansı sürətlə dərinləşdiriləcəyinə özü qərar verməyə üstünlük verir. Türkmənistanın TDT-nin fəaliyyətində iştirakının müxtəlif dövrlərdə fərqlənməsi də ölkənin təşkilatla münasibətlərini öz xarici siyasət prioritetlərinə uyğun şəkildə formalaşdırdığını göstərir. Bununla yanaşı, ölkənin tamhüquqlu üzvlüklə bağlı hələ açıq və konkret qərar verməməsi gələcəkdə bu istiqamətdə mövqeyinin dəyişməyəcəyi anlamına gəlmir.
Türkmənistanın Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində daha fəal rol oynaması həm ölkənin regional əlaqələrinin genişlənməsi, həm də türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın güclənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Xüsusilə Xəzər dənizi üzərindən nəqliyyat əlaqələri, enerji əməkdaşlığı, Orta Dəhlizin inkişafı və Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında bağlantıların gücləndirilməsi bu əməkdaşlığın konkret nəticələr verə biləcəyi sahələrdir. Türkmənistanın bu proseslərdə daha fəal iştirakı təşkilatın regional və beynəlxalq nüfuzunu da artıra bilər.
Nəticə etibarilə, Türkmənistanın Türk Dövlətləri Təşkilatına tamhüquqlu üzvlüklə bağlı mövcud yanaşması neytrallıq siyasəti, çoxşaxəli diplomatik əlaqələrini qorumaq istəyi və xarici siyasətdə müstəqil fəaliyyət imkanlarını saxlamaq strategiyası ilə bağlıdır. Aşqabad üçün əsas prioritet hər hansı siyasi blokun tərkib hissəsinə çevrilmək əvəzinə, müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq imkanlarını qoruyaraq milli maraqlarına uyğun xarici siyasət yürütməkdir. Bununla yanaşı, türk dövlətləri ilə arasında mövcud olan tarixi, mədəni və iqtisadi yaxınlıq Türkmənistanın TDT ilə əlaqələrinin gələcəkdə daha da dərinləşməsi üçün əlverişli zəmin yaradır”-deyə beynəlxalq münasibətlər üzrə mütəxəssis vurğuladı.
İradə SARIYEVA