Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında bərpa, yenidənqurma və əhalinin doğma yurdlarına təhlükəsiz qayıdışını təmin edən “Böyük Qayıdış” Proqramı həyata keçirilir.
Qeyd edək ki, I Dövlət Proqramı (2022–2026) 16 noyabr 2022-ci il tarixində Prezident İlham Əliyev tərəfindən təsdiq edilib. 34 500 ailənin (təqribən 140 min nəfər məcburi köçkünün) doğma torpaqlara qaytarılması nəzərdə tutulur.
Təhlükəsiz yaşayış üçün 280 min hektar ərazinin minalardan təmizlənməsi planlaşdırılır.
Yollar, su, qaz, energetika şəbəkələri qurulur, Füzuli, Zəngilan və Laçın beynəlxalq hava limanları istifadəyə verilib.
2025-ci ilin may ayında imzalanmış Sərəncamla “2027–2030-cu illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası” və II Dövlət Proqramının hazırlanmasına başlanılıb.
İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə məsələlərin mərkəzləşdirilmiş qaydada həlli üçün Əlaqələndirmə Qərargahı fəaliyyət göstərir.
“Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində işğaldan azad edilmiş ərazilərdə məskunlaşan sakinlərin məşğulluğunun təmin edilməsi üçün Dövlət Məşğulluq Agentliyi tərəfindən genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirilir.
Doğma yurdlarına qayıdan sakinlər yerindəcə və ya xüsusi mərkəzlərdə müxtəlif peşə kurslarına cəlb olunaraq yenidən ixtisaslaşırlar.
Köçürülən ərazilərdə fəaliyyətə başlayan dövlət və özəl qurumlarla əməkdaşlıq çərçivəsində yerli sakinlər işlə təmin olunurlar.
Qayıdan əhali üçün kiçik biznes qurmaq məqsədilə aktiv əmuzə və avadanlıqlarla təminat proqramları icra olunur.
Bütün bunlarla yanaşı Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda məşğulluğun təmin edilməsi üçün başqa addımlar da atılır.
Məsələn, “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı” çərçivəsində azad ərazilərə köçürülən insanların məşğulluğu təmin olunacaq.
“Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı” Böyük Qayıdış prosesi çərçivəsində doğma yurdlarına qayıdan vətəndaşların dayanıqlı və yüksəkmaaşlı iş yerləri ilə təmin olunmasında strateji hərəkətverici qüvvə rolunu oynayır. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qəbul edilən bu proqram, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yalnız infrastrukturun qurulması deyil, həm də yerli əhalinin rifahını birbaşa yüksəldəcək real sənaye ekosisteminin yaradılmasını hədəfləyir.
Dövlət Proqramının məşğulluq və yeni iş yerlərinin açılması prosesindəki əsas rolu aşağıdakı istiqamətlərdə özünü göstərir:
Prezident İlham Əliyevin proqramın müzakirəsinə həsr olunmuş müşavirədə bəyan etdiyi kimi, sənayenin bu sahəsinin inkişafı ölkədə 5 mindən çox daimi iş yerinin açılmasına imkan verəcək. Azad edilmiş ərazilərdə fəaliyyət göstərən (və gələcəkdə genişləndiriləcək) Söyüdlü (Kəlbəcər), Vejnəli (Zəngilan) və Ortakənd (Ağdərə) kimi qızıl, mis və metallurgiya yataqlarının istismarı birbaşa el obalarına qayıtmış yerli sakinlər üçün əsas məşğulluq mənbəyi olacaq.
Proqramın əsas fəlsəfəsi yalnız yerin altındakı mineral resursları çıxarmaq deyil, onları ölkə daxilində emal edərək yüksək əlavə dəyərli məhsula çevirməkdir. Bu sənaye zənciri regionlarda əlaqəli sahələrin yaranmasına təkan verir:
Hasil edilən filizlərin daşınması yeni nəqliyyat və logistika vakansiyaları formalaşdırır.
Müəssisələrin qurulması və onlara xidmət göstərilməsi yerli podratçı şirkətlərin aktivləşməsinə və yeni işçi qüvvəsinə tələbat yaradır.
Mədən sahələrinin ətrafında iaşə, iaşə təminatı (katerinq) və digər məişət xidmətləri canlanır ki, bu da qayıdan əhalinin kiçik sahibkarlıqla məşğul olmasına imkan verir.
Dağ-mədən sektoru texnoloji cəhətdən mürəkkəb sahə olduğu üçün burada çalışan işçilərin əməkhaqqı səviyyəsi digər ənənəvi sahələrlə müqayisədə xeyli yüksəkdir. Dövlət Proqramı çərçivəsində el obalarına qayıdan şəxslərin peşə hazırlığına və ixtisaslaşmasına xüsusi diqqət yetirilir. Dövlət Məşğulluq Agentliyi tərəfindən həyata keçirilən peşə kursları sayəsində yerli sakinlər müasir avadanlıqları idarə edə biləcək mütəxəssislərə çevrilirlər.
Mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun ölkə iqtisadiyyatına inteqrasiyasını sürətləndirir. Bu ərazilərə 2027–2030-cu illərdə milyardlarla manat (ümumilikdə 5,3 milyard manat) investisiya yatırılması planlaşdırılır ki, bu da regionun iqtisadi canlanmasının, deməli, həm də iş yerlərinin uzunmüddətli və davamlı olmasının ən böyük təminatıdır.
Xülasə: Dövlət Proqramı yerin altındakı sərvətləri yerin üstündə insan rifahına və real iş yerlərinə çevirmək məqsədi daşıyır. Bu proqram Böyük Qayıdış çərçivəsində köçən vətəndaşların yalnız mənzil təminatı ilə deyil, həm də doğma yurdlarında layiqli əməkhaqqı verən sabit iş yerləri ilə təmin olunmasında həlledici sütun rolunu oynayır.
Elm və Təhsil Nazirliyi İqtisadiyyat İnstitutunun “İnklüziv sosial inkişaf” şöbəsinin müdiri, iqtisad elmləri doktoru, professor Rəsmiyyə Sabir (Abdullayeva) baki-xeber.com-a bildirib ki, Azərbaycanın zəngin mineral-xammal resursları dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır. “Bu baxımdan “Azərbaycan Respublikasında 2027-2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı” mühüm əhəmiyyət daşıyır”.
Ekspertin fikrincə, Dövlət Proqramının əsas məqsədi mövcud potensialın səmərəli reallaşdırılması, sənaye müəssisələrinin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, müasir texnologiyaların tətbiqi və istehsal imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsidir. “Bu prosesin mühüm nəticələrindən biri də sənayenin inkişafı hesabına yeni məşğulluq imkanlarının yaradılması və əmək bazarında iqtisadi fəallığın artırılması olacaq.
Professor vurğulayıb ki, 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sektorunun ümumi daxili məhsula töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 2025-ci ilin orta dünya qiymətləri əsasında 3,4 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulur. 2027-2030-cu illərdə bu hədəflərə nail olmaq üçün ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiyanın yatırılması planlaşdırılır. Layihələrin ölkəyə gözlənilən illik müsbət maliyyə təsirinin 1 milyard manatdan çox olacağı proqnozlaşdırılır.
Rəsmiyyə Sabirin sözlərinə görə, bu investisiyaların və yeni layihələrin reallaşdırılması məşğulluq baxımından da əhəmiyyətli nəticələr yarada bilər. Yeni müəssisələrin yaradılması və mövcud istehsal sahələrinin genişləndirilməsi birbaşa iş yerlərinin açılması ilə yanaşı, xidmət, logistika, nəqliyyat və digər əlaqəli sahələrdə də əlavə məşğulluq imkanlarının formalaşmasına şərait yarada bilər. Proqram çərçivəsində 5 mindən çox daimi iş yerinin yaradılmasının nəzərdə tutulması bu baxımdan mühüm göstəricidir.
Ekspertin fikrincə, Dövlət Proqramının həyata keçirilməsi yalnız sənaye istehsalının genişləndirilməsinə deyil, həm də regionlarda məşğulluğun artırılmasına və iqtisadi fəallığın yüksəldilməsinə töhfə verə bilər. “Dağ-mədən və metallurgiya müəssisələrinin regionlarda fəaliyyətinin genişləndirilməsi yerli əhali üçün yeni iş imkanlarının yaranmasına, gəlir mənbələrinin artmasına və əmək bazarında fəallığın yüksəlməsinə şərait yarada bilər”.
Professor qeyd edib ki, xüsusilə işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının inkişafı kontekstində sənaye layihələrinin və yeni istehsal sahələrinin yaradılması məşğulluğun təmin olunması baxımından əhəmiyyətlidir. “Bu ərazilərdə iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsi yeni iş yerlərinin yaradılması ilə yanaşı, əmək ehtiyatlarının regionda daha səmərəli istifadəsinə və əhalinin dayanıqlı gəlir imkanlarının formalaşmasına xidmət edə bilər”.
İradə SARIYEVA Yazı Azərbaycan Respublikası Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
