Maliyyə əməliyyatlarının şəffaflığının artırılması və şübhəli pul köçürmələrinin müəyyənləşdirilməsi məqsədilə elektron və nağd əməliyyatların hesabatlandırılması ilə bağlı yeni qaydalar tətbiq edilir. Yeni mexanizm bank əməliyyatlarının monitorinqinin genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Bu isə vətəndaşlar arasında yeni qaydaların gündəlik pul köçürmələrinə və şəxsi maliyyə əməliyyatlarına təsiri ilə bağlı suallar yaradır.
20 min manatlıq həddin müəyyənləşdirilməsində hansı iqtisadi və maliyyə meyarları əsas götürülüb və bu qaydanın əsas məqsədi çirkli pulların yuyulması və vergidən yayınmanın qarşısını almaqdır, yoxsa bank əməliyyatlarına nəzarətin ümumi şəkildə gücləndirilməsi də nəzərdə tutulur? Yeni mexanizm ailə üzvlərinə pul göndərilməsi, əmlak və avtomobil alınması kimi qanuni və adi maliyyə əməliyyatlarına praktik olaraq necə təsir göstərə bilər?
20.000 manatlıq həddin müəyyənləşdirilməsi Azərbaycanın "Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında" Qanununun tələblərindən irəli gəlir. Maliyyə Monitorinqi Xidmətinin qərarına əsasən, bu hədd həm nağd əməliyyatlara, həm də elektron pul köçürmələrinə eyni səviyyədə (20.000 manat və ya ekvivalent xarici valyuta) tətbiq olunur, bəzi digər əməliyyat növləri üçün isə (qanunun 11.2 və 11.5-ci maddələri) 200.000 manatlıq ayrıca hədd nəzərdə tutulub. Həddin məhz bu səviyyədə seçilməsində əsas meyar beynəlxalq təcrübəyə (FATF tövsiyələrinə) uyğunlaşma və ölkə daxilindəki orta gəlir səviyyəsi ilə iri məbləğli əməliyyatlar arasında sərhəd çəkməkdir, yəni məqsəd gündəlik adi əməliyyatları deyil, nisbətən iri məbləğli, potensial risk daşıyan əməliyyatları monitorinqə cəlb etməkdir.
Sualın ikinci hissəsinə gəlincə, bu mexanizmin əsas rəsmi məqsədi çirkli pulların yuyulması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinin qarşısını almaqdır, vergidən yayınma məsələsi isə dolayı yolla, əlaqəli sahə kimi bu prosesə daxil olur. Amma praktikada bu cür monitorinq sistemləri, öz təbiətinə görə, bank əməliyyatlarına ümumi nəzarətin də genişlənməsi ilə nəticələnir, çünki müəyyən həddi keçən hər bir əməliyyat — məqsədindən asılı olmayaraq — avtomatik hesabatlandırma predmetinə çevrilir. Bu o deməkdir ki, sistem formal olaraq "şübhəli əməliyyatları" hədəfləsə də, real işləmə prinsipi kütləvi məlumat toplanmasına əsaslanır, sonradan bu məlumatlar arasından şübhəli hallar seçilir.
Gündəlik həyatda qanuni əməliyyatlara təsirinə gəldikdə: ailə üzvünə 20.000 manatdan aşağı məbləğdə pul köçürmək adi qaydada, əlavə yoxlamasız həyata keçirilə bilər. Lakin bu həddi keçən və ya qısa müddət ərzində təkrarlanan (bölünmüş) köçürmələr bank tərəfindən Maliyyə Monitorinqi Xidmətinə bildirilə bilər — bu, əməliyyatın qadağan olunması demək deyil, sadəcə haqqında məlumatın ötürülməsi deməkdir. Əmlak və avtomobil alqı-satqısı kimi əməliyyatlarda isə, məbləğ adətən 20.000 manatı əhəmiyyətli dərəcədə keçdiyi üçün, bu əməliyyatlar artıq mövcud qaydalara əsasən də mütəmadi hesabatlandırma predmetidir. Bank tərəfindən pulun mənbəyi barədə əlavə sənədlər (əmək haqqı arayışı, satış müqaviləsi, miras və s. sübutları) tələb oluna bilər. Praktik nəticə etibarilə, adi vətəndaş üçün əsas dəyişən odur ki, iri məbləğli nağd əməliyyatlar getdikcə daha çox sənədləşdirmə və izahat tələb edən proseslərə çevrilir, bu da xüsusilə qeyri-rəsmi (bank sistemindən kənar) əməliyyat vərdişlərinə öyrəşmiş insanlar üçün əlavə bürokratik yük yarada bilər.
Akif NƏSİRLİ
