Məlum olduğu kimi, bu günlərdə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Rusiyanın dövlət korporasiyası olan “Rosatom”un baş direktoru Aleksey Lixaçovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətini qəbul etdi. Gündəlikdə ölkənin yaşaması üçün vacib bir məsələ var idi: Ermənistanın nüvə enerjisi sektorunun gələcəyi. Lakin Rusiya tərəfi ətraflı hesablamalar və konkret layihələr təqdim etsə də, Ermənistan baş nazirinin ritorikası davam edən müzakirələr barədə ümumi açıqlamalarla məhdudlaşdı.
Ermənistan hökumətinin mətbuat xidmətinin məlumatına görə, görüşdə Ermənistan atom elektrik stansiyasının mövcud ikinci enerji blokunun istismar müddətinin uzadılması və yenisinin tikintisi perspektivləri müzakirə olunub. Geosiyasi sərbəstliyi qorumağa çalışan Nikol Paşinyan bildirib ki, İrəvan hələ də müəyyən beynəlxalq tərəfdaşların təkliflərini nəzərdən keçirir və yekun qərar tezliklə veriləcək. Eyni zamanda, baş nazir auditoriyasına podratçının seçilməsinin siyasi çalarlardan məhrum olacağına əminlik yaratmağa çalışıb. Onun sözlərinə görə, qərar sırf iqtisadi xarakter daşıyacaq, qiymət, keyfiyyət, təhlükəsizlik, son tarixlər və zəmanətlər əsas meyar olacaq. Lakin bu qeyri-müəyyən açıqlamalar narahatedici bir reallığı gizlədir. Ölkə enerji sektorunda geri dönüş nöqtəsinə sürətlə yaxınlaşır və tərəfdaş seçimi prosesinin gecikdirilməsi Ermənistan iqtisadiyyatı üçün ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Aleksey Lixaçovun bu məsələ ilə bağlı mövqeyi Ermənistan rəhbərliyinin açıqlamalarından daha sadə və praqmatikdir. Erməni jurnalistlərə verdiyi açıqlamada “Rosatom”un baş direktoru respublikanın hazırda artıq elektrik enerjisi istehsal gücünə malik olması ilə bağlı fərziyyələri qəti şəkildə rədd etdi. Rusiya tərəfi Ermənistan hakimiyyətinin şaxələndirməyə və Qərb tərəfdaşlarının axtarışına ehtiyac olduğu barədə arqumentlərini ustalıqla rədd edir. Lixaçov açıq şəkildə bildirib ki, Moskva Ermənistanda beynəlxalq inteqrasiya olunmuş layihə kimi tikinti işlərini həyata keçirməyə hazırdır. Erməni ekspert Vahe Davtyan isə bildirir ki, Ermənistanda yeni atom elektrik stansiyasının tikilməsi qərarı nəzəri olaraq əsasən iqtisadi mülahizələrə əsaslanaraq verilə bilər, lakin praktikada belə bir layihənin daha geniş beynəlxalq konteksti qaçılmazdır. Onun sözlərinə görə, nüvə enerjisi onilliklərdir beynəlxalq əməkdaşlığın xüsusi bir sahəsi olaraq qalır və dövlətlər ciddi siyasi fikir ayrılıqları qarşısında belə qarşılıqlı əlaqədə ola bilirlər: "1960-cı illərdən bugünə qədər nüvə enerjisi qlobal miqyasda siyasi səviyyədə tənzimlənən bir sahə olub. 1960-cı illərdən bəri çoxsaylı beynəlxalq müqavilələr, eləcə də Vyana Konvensiyası, siyasi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, bir sıra oyunçulara nüvə dialoqunu davam etdirməyə imkan verən hüquqi çərçivə yaradıb". O, nümunə olaraq Rusiya ilə Qərb ölkələri arasında nüvə sektorundakı əməkdaşlığı göstərib. Ekspertin sözlərinə görə, nüvə enerjisinin təbiəti, geniş yayılmış siyasi gərginliklər fonunda belə, müəyyən əməkdaşlıq sahələrinin inkişafına imkan verir: "Beynəlxalq Qərb sanksiyaları altında olan Rusiya Federasiyasının ABŞ-ı nüvə yanacağı ilə təmin etməyə və Qərb bazarları da daxil olmaqla bir sıra nüvə layihələrini həyata keçirməyə davam etməsi təsadüfi deyil".
Ekspert hesab edir ki, Aleksey Lixaçovun gələcək Ermənistan layihəsində müxtəlif ölkələrin və şirkətlərin iştirakı ilə bağlı açıqlamalarına məhz bu kontekstdə baxmaq lazımdır: “ Lixaçovun əsas mesajı, səhv etmirəmsə, “Rosatom”un bu layihədə iştirak etmək istəyən yeganə şirkət olmaması idi. O, Ermənistanın nüvə layihəsini həyata keçirmək üçün Fransa, Rusiya, Cənubi Koreya, Çin və Amerika texnologiyalarını, şirkətlərini və kapitalını bir araya gətirə biləcək konsorsium yanaşmasından danışırdı”. Onun fikrincə, belə bir model nüvə sektorunda beynəlxalq əməkdaşlığın ən diqqətəlayiq nümunələrindən biri olardı. Lakin bu, Ermənistanın belə bir mürəkkəb, çoxvektorlu modeli həyata keçirmək üçün lazımi siyasi və diplomatik resurslara malik olub-olmadığı sualını doğurur: "Bəs Ermənistan Respublikasının belə çoxvektorlu nüvə siyasətini həyata keçirmək üçün geosiyasi resursları və kapitalı varmı?". Davtyan qeyd edib ki, Ermənistan hazırda iki fundamental fərqli texnoloji yanaşmanı nəzərdən keçirir. Biri Amerikanın kiçik modul reaktorlar təklifi, digəri isə Rusiyanın irimiqyaslı elektrik stansiyası təklifi ilə bağlıdır: "Bu gün biz bir seçimlə qarşılaşırıq: ya ABŞ-ın təklif etdiyi modul reaktor layihəsini, ya da Rusiyanın təklif etdiyi gigavatlıq stansiya paketini izləmək, yəni 1000 meqavat və ya daha çox gücə malik stansiya tikmək". Eyni zamanda, ekspertin fikrincə, Ermənistan hökumətinin gələcək nüvə elektrik stansiyası ilə bağlı mövqeyi son zamanlar bir neçə dəfə dəyişib. Paşinyan əvvəllər kiçik modul reaktor texnologiyasına diqqət yetirmək niyyətindən danışmışdı. May ayında baş nazir həmçinin Ermənistanın Rusiya, ABŞ, Fransa və Cənubi Koreyadan təklifləri nəzərdən keçirdiyini və onun səmərəliliyinə və texnoloji xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq dizayn seçmək niyyətində olduğunu bildirmişdi. Ekspert həmçinin xatırladıb ki, sentyabr ayında Paşinyan Ermənistanın beş potensial tərəfdaş - ABŞ, Rusiya, Çin, Fransa və Cənubi Koreya ilə danışıqları davam etdirdiyini və yeni stansiyanın tikintisi üçün ən yaxşı təklifi axtardığını açıqlayıb: “Xatırlayırsınızsa, təxminən bir il əvvəl Paşinyan kiçik nüvə reaktoru texnologiyasından istifadə edərək nüvə elektrik stansiyası tikmək barədə strateji qərar qəbul etdiyimizi bildirmişdi. Daha sonra, 2026-cı ilin fevral ayında ABŞ-ın vitse-prezidenti Vens Ermənistana səfər etmiş, Ermənistan-Amerika nüvə əməkdaşlığının inkişafı ilə bağlı bir sıra sənədlər imzalamış və bu sənədlər çərçivəsində Amerikanın Westinghouse şirkətinin nümayəndələri Metsamor Atom Elektrik Stansiyasında tədqiqat aparmaq üçün gəlmişdilər”. Eyni zamanda, mövcud stansiyanın istismar müddəti məsələsi də müzakirə mövzusu olaraq qalır. O xatırladıb ki, 11 fevral 2026-cı ildə Paşinyan parlamentdə Ermənistanın “Metsamor” atom elektrik stansiyasının istismar müddətini 2036-cı ilə qədər uzadacağını və daha sonra 2046-cı ilə qədər daha 10 illik uzadılma təklif olunacağını elan edib. Davtyan hesab edir ki, bu halların birləşməsi Ermənistanın nüvə enerjisi sektorunda yekun strategiyasının hələ formalaşmadığını göstərir: "Və bu gün deyilən odur ki, hələlik yekun qərar yoxdur və bu, nəticə etibarilə göstərir ki, təəssüf ki, Ermənistan Respublikası hələ də nüvə enerjisinin inkişafı üçün çox aydın bir proqram və doktrina qəbul etməyib".
Tahir TAĞIYEV
