Ağdam Şəhəri Günü münasibətilə
Ağdamın tarixi yalnız bir şəhərin yaranması və inkişafı ilə məhdudlaşmır. Bu ərazi minilliklər boyu müxtəlif mədəniyyətlərin, yaşayış ənənələrinin, memarlıq üslublarının və sənətkarlıq nümunələrinin formalaşdığı zəngin tarixi-coğrafi məkandır. Onun mədəni irsi arxeoloji abidələrdən tutmuş orta əsr türbələrinə, məscidlərə, xanlıq dövrünün memarlıq nümunələrinə, muzey kolleksiyalarına və xalq sənətinin müxtəlif sahələrinə qədər geniş bir mənzərə yaradır.
20 Noyabr – Ağdam Şəhəri Günü bu irsə yalnız tarixi hadisələrin xatırlanması kimi deyil, həm də onun elmi şəkildə öyrənilməsi, qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından əhəmiyyətli fürsətdir. Bu gün Ağdamın azadlığına, yenidən dirçəlişinə və tarixi-mədəni həyatının bərpasına verilən dəyərin ifadəsidir. Eyni zamanda, şəhərin keçmişini, mədəni kimliyini və gələcək inkişaf perspektivlərini bir araya gətirən mühüm ictimai yaddaş günüdür.
Ağdamın tarixi qatları: qədim yaşayış məskənlərindən xanlıq dövrünə
Ağdam ərazisinin qədim tarixi arxeoloji tədqiqatlarla təsdiqlənir. Üçoğlantəpə və digər qədim yaşayış məskənləri bu ərazidə insan məskunlaşmasının Eneolit dövrünə qədər uzandığını göstərir. Kurqanlar, qədim qəbiristanlıqlar, yaşayış yerlərinin qalıqları və arxeoloji tapıntılar Ağdamın tarixini yalnız orta əsrlərlə deyil, daha qədim sivilizasiya qatları ilə əlaqələndirməyə imkan verir.
Ağdamın tarixi-memarlıq irsinin mühüm hissəsini türbələr təşkil edir. Bu abidələr yalnız dəfn memarlığının nümunələri deyil, həm də dövrün daşişləmə sənətini, bədii təfəkkürünü, dini təsəvvürlərini və memarlıq ənənələrini əks etdirir.
Xaçındərbətli kəndində yerləşən Qutlu Musa oğlu türbəsi 1314-cü ilə aid olması ilə Ağdamın ən qiymətli orta əsr memarlıq nümunələrindən biridir. Səkkizbucaqlı quruluşu, piramidaşəkilli daş örtüyü, giriş hissəsindəki oyma elementləri və daxili günbəzinin stalaktitli kompozisiyası bu abidəni Azərbaycan türbə memarlığının seçilən nümunələrindən birinə çevirir. Abidənin üzərindəki kitabə onun Musa oğlu Qutlunun məzarı üzərində ustad Şahbənzər tərəfindən inşa edildiyini göstərir. Türbənin girişindəki heyvan təsvirləri isə orta əsr Azərbaycan daş plastikası və ornament sənətinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Kəngərli kəndindəki XIV əsrə aid türbə və daş abidələr də Ağdamın orta əsr memarlıq irsinin mühüm nümunələridir. Bu abidələr bölgədə türbə tikintisinin və daş üzərində bədii işləmə ənənələrinin inkişaf səviyyəsini nümayiş etdirir.
Ağdam şəhərində yerləşən Xanoğlu türbəsi, Pənahəli xanın türbəsi, XIX əsrə aid digər türbə və XV əsr Sərdabəsi şəhərin tarixi-memarlıq mənzərəsinin mühüm elementləri hesab olunur. Bu tikililər Ağdamın yalnız yaşayış məkanı deyil, həm də siyasi, dini və ictimai yaddaşın formalaşdığı tarixi mərkəz olduğunu göstərir.
İmarət kompleksi – Qarabağ xanlığının tarixi yaddaşı
Ağdamın mədəni irsindən danışarkən Pənahəli xanın İmarət Kompleksi xüsusi yer tutur. Təxminən 1738-ci ildən etibarən formalaşmağa başlayan bu kompleks Qarabağ xanlığının yaranması və siyasi tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm mənbədir.
Kompleksin ərazisində Pənahəli xanın iqamətgahı və sarayı, qonaq evi, xan nəslinə məxsus türbələr, tarixi qəbiristanlıq və digər tikililər yerləşirdi. Burada Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xanın, İbrahimxəlil xanın, Mehdiqulu xanın və xan nəslinin digər nümayəndələrinin məzarları mövcud olub. Görkəmli şair və rəssam Xurşidbanu Natəvanın məzarı da bu tarixi məkanın yaddaşında xüsusi yer tutur.
İmarət yalnız memarlıq kompleksi deyil. O, Qarabağ xanlığının dövlətçilik tarixini, siyasi varisliyini, ailə və nəsil yaddaşını, həmçinin Qarabağ atçılıq ənənələrini özündə birləşdirən çoxqatlı mədəni irs məkanıdır. Kompleksin bərpası bu səbəbdən yalnız ayrı-ayrı tikililərin yenilənməsi kimi deyil, bütöv bir tarixi-mədəni mühitin yenidən canlandırılması kimi qiymətləndirilməlidir.
“Tətbiqi Sənət Nümunələrinin Qorunmasına və Təbliğinə Yardım” İctimai Birliyi baxımından İmarət kompleksi həm də tarixi yaddaşın memarlıq və dekorativ sənət vasitəsilə ifadəsinin öyrənilməsi üçün mühüm tədqiqat məkanıdır. Buradakı daş işləmələri, memarlıq detalları, bədii elementlər və tarixi mühit Qarabağ xanlığı dövrünün estetik düşüncəsini araşdırmaq, həmin irsin mədəni məzmununu daha geniş auditoriyaya çatdırmaq baxımından dəyərlidir.
Şahbulaq qalası və kəndlərin memarlıq irsi
Ağdamın tarixi abidələri şəhər mərkəzi ilə məhdudlaşmır. Rayonun kəndlərində yerləşən abidələr də onun mədəni xəritəsinin mühüm hissəsini təşkil edir.
XVIII əsrə aid Şahbulaq qalası Qarabağ xanlığı dövrünün müdafiə və yaşayış memarlığını öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir. Qala kompleksi ilə əlaqəli iqamətgah, karvansara və bürc həmin dövrün şəhərsalma və istehkam ənənələri haqqında təsəvvür yaradır. Bu tikililər xanlığın siyasi və hərbi təşkilatlanması ilə yanaşı, gündəlik həyat və ticarət münasibətlərinin də tarixi izlərini qoruyur.
Papravənd kəndindəki XVIII əsrə aid məscidlər və türbələr, o cümlədən Şeyx Nigari türbəsi, Maqsudlu kəndindəki tarixi türbə, Salahlı-Kəngərli kəndindəki məbəd və Boyəhmədli kəndindəki dini-memarlıq nümunələri Ağdamın müxtəlif tarixi dövrlərə aid abidələr sistemini tamamlayır.
Boyəhmədli kəndində qeydə alınmış dua edən insanı xatırladan daş heykəl isə xalqın daş üzərində təsvir və plastik ifadə ənənələrinin öyrənilməsi baxımından maraq doğurur. Çəmənli kəndində yerləşən Seyid Lazım Ağanın məqbərəsi də bölgənin dini-mənəvi yaddaşında xüsusi yer tutan ziyarət məkanlarındandır.
Beləliklə, Ağdamın tarixi irsini vahid bir memarlıq üslubu ilə xarakterizə etmək mümkün deyil. Burada qədim arxeoloji məskənlər, orta əsr türbə memarlığı, dini tikililər, xanlıq dövrünün istehkam və yaşayış nümunələri bir-birini tamamlayan tarixi qatlar yaradır.
İctimai Birliyimizin yanaşmasına görə, bu abidələrin hər biri yalnız öz tarixi dövrünün yadigarı kimi deyil, həm də Azərbaycan tətbiqi sənətinin inkişafını öyrənmək üçün potensial mənbə kimi dəyərləndirilməlidir. Daş üzərindəki ornamentlər, həndəsi quruluşlar, kompozisiya həlləri və memarlıq detallarının elmi təhlili tarixi irsin müxtəlif sənət sahələri ilə əlaqəsini üzə çıxarmağa imkan verir.
Muzey yaddaşı: Ağdamın itirilmiş və yaşadılan kolleksiyaları
Ağdamın mədəni yaddaşında muzeylərin də xüsusi yeri olub. 1962-ci ildə yaradılmış Ağdam Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində rayonun arxeoloji keçmişini, məişətini, sənətkarlığını və təsərrüfat ənənələrini əks etdirən eksponatlar toplanmışdı. İşğaldan əvvəl muzeydə 2500-dən artıq eksponat nümayiş etdirilirdi. Onların sırasında misdən hazırlanmış məişət əşyaları, sərniclər, teştlər, müxtəlif ölçülü qazanlar, qədim əmək alətləri və digər maddi-mədəniyyət nümunələri vardı.
Şəhərin işğalı zamanı həmin kolleksiyanı təhlükəsiz əraziyə çıxarmaq mümkün olmadı. Muzeyin tarixi fondunun itirilməsi Ağdamın yalnız maddi sərvətlərinə deyil, rayonun gündəlik həyatını, sənətkarlığını və sosial tarixini sənədləşdirən mühüm mənbələrə də ağır zərbə vurdu. Bununla belə, muzey fəaliyyəti sonradan yenidən toplanmış eksponatlar hesabına davam etdirildi.
Ağdamın mədəni tarixində xüsusi yer tutan digər məkan Çörək Muzeyi idi. 1983-cü ildə fəaliyyətə başlayan bu muzey dünyada çörəyə həsr olunmuş nadir muzeylərdən biri kimi tanınırdı. Burada qədim taxıl nümunələri, əkinçilik alətləri, dən üyütmə vasitələri, kitablar, əlyazmalar və çörəkçilik ənənələrini əks etdirən materiallar nümayiş etdirilirdi. Muzeyin ən qədim eksponatları arasında eramızdan əvvəl VII minilliyə aid daşlaşmış buğda nümunələri də vardı.
1992-ci il avqustun 12-də muzeyə düşən mərmi nəticəsində bina yanaraq dağıldı, 1500-dək eksponat məhv oldu. Bu hadisə yalnız bir muzeyin itirilməsi deyildi. Çörək Muzeyi Azərbaycan xalqının əkinçilik mədəniyyətini, zəhmət ənənəsini və çörəyə münasibətini nümayiş etdirən nadir mədəniyyət məkanı idi.
Ağdamın musiqi yaddaşında isə böyük tarzən Qurban Pirimovun xatirə muzeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Onun həyat və yaradıcılığı ilə bağlı əşyalar, musiqi irsi və xatirə materialları Azərbaycan muğam sənətinin tarixi baxımından qiymətli mənbələr idi. Bu muzeyin taleyi də Ağdamın mədəni irsinə vurulmuş itkilərin tərkib hissəsidir.
“Tətbiqi Sənət Nümunələrinin Qorunmasına və Təbliğinə Yardım” İctimai Birliyi hesab edir ki, muzey kolleksiyalarının əhəmiyyəti yalnız eksponatların maddi dəyəri ilə ölçülmür. Hər bir məişət əşyası, sənətkarlıq nümunəsi, əmək aləti və dekorativ detal öz dövrünün həyat tərzi, zövqü, istehsal ənənəsi və ictimai münasibətləri haqqında məlumat daşıyır. Bu səbəbdən itirilmiş kolleksiyaların elmi təsviri, fotoarxivlərin və mövcud sənədlərin araşdırılması, qorunub saxlanmış nümunələrin yenidən elmi dövriyyəyə daxil edilməsi Ağdamın mədəni yaddaşının bərpasında mühüm istiqamətlərdən biridir.
Dağıntıların miqyası və mədəni irsin inventarlaşdırılması
Ağdamın işğalı nəticəsində rayonun tarixi-mədəni irsi genişmiqyaslı dağıntılara və talana məruz qaldı. Tarixi abidələrin bir hissəsi tamamilə məhv edildi, bir qismi ciddi zədələndi, bəzi tikililərin memarlıq görkəmi dəyişdirildi. Qəbiristanlıqların və türbələrin dağıdılması isə xalqın tarixi və mənəvi yaddaşına qarşı yönəlmiş ağır zərbə oldu.
Rəsmi və elmi mənbələrdə Ağdamın abidələri ilə bağlı fərqli dövrlərə aid statistik göstəricilər mövcuddur. 2019-cu ilin sonuna aid məlumatları əks etdirən elmi cədvəldə Ağdam rayonu üzrə dövlət mühafizəsində olan daşınmaz tarix-mədəniyyət abidələrinin ümumi sayı 145 göstərilir. Bu göstərici dünya, ölkə və yerli əhəmiyyətli arxeoloji, memarlıq, monumental və sənət abidələrinin kateqoriyalarını əhatə edir.
Bununla yanaşı, 2025-ci ildə Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin məlumatına əsasən, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə 550 abidənin inventarlaşdırılması başa çatdırılmış, monitorinq zamanı dövlət reyestrinə daxil edilməmiş 402 yeni tarixi, memarlıq və arxeoloji əhəmiyyətli obyekt müəyyən olunmuşdur. Həmin il Ağdam da daxil olmaqla altı rayon üzrə 44 yeni abidə dövlət mühafizəsinə götürülmüşdür. Bu rəqəmlər Ağdamın abidə irsinin dəqiq ümumi sayını ifadə etmir, lakin mədəni irsin öyrənilməsi və rəsmi qeydiyyatının genişləndirilməsi istiqamətində aparılan işlərin miqyasını göstərir.
Bu baxımdan Mədəniyyət Nazirliyinin müvafiq qurumları tərəfindən həyata keçirilən inventarlaşdırma, monitorinq və yeni abidələrin aşkar edilməsi işləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki mədəni irsin qorunması ilk növbədə onun elmi cəhətdən müəyyənləşdirilməsini, sənədləşdirilməsini və hüquqi mühafizə mexanizmləri ilə əhatə olunmasını tələb edir.
İctimai Birliyimiz bu istiqamətdə aparılan işləri mühüm və zəruri proses kimi qiymətləndirir. Xüsusilə reyestrdə olmayan, lakin yerli tarix və mədəniyyət baxımından dəyər daşıyan nümunələrin də araşdırılması, qeydə alınması və mühafizə sisteminə cəlb edilməsi Ağdamın irs xəritəsinin daha dolğun formalaşmasına imkan verəcək.
Bərpa və dirçəliş: dövlət siyasətinin mədəni ölçüsü
İşğaldan azad edildikdən sonra Ağdamda həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri şəhərin tarixi simasının və mədəni həyatının yenidən formalaşdırılması baxımından mühüm mərhələdir. Bu prosesdə dövlət siyasəti ilə yanaşı, Heydər Əliyev Fondunun və Qarabağ Dirçəliş Fondunun fəaliyyəti də xüsusi qeyd olunmalıdır.
Ağdam Cümə məscidinin 1868–1870-ci illərdə memar Kərbəlayi Səfixan Qarabaği tərəfindən inşa edilməsi onun memarlıq tarixindəki yerini müəyyənləşdirir. İşğal dövründə ciddi zərər görmüş məscidin 2022-ci ilin martından başlanan konservasiya və restavrasiya işləri Heydər Əliyev Fondu tərəfindən həyata keçirilib. 2024-cü il aprelin 25-də məscidin bərpadan sonra açılışı keçirilib. Bu işlər tarixi abidənin ilkin memarlıq üslubunun qorunması baxımından əhəmiyyətli nümunədir.
Pənahəli xanın İmarət Kompleksinin bərpasında isə Mədəniyyət Nazirliyi və Qarabağ Dirçəliş Fondunun iştirakı mühüm rol oynayıb. 2023–2024-cü illərdə yerli və xarici mütəxəssislərin iştirakı ilə aparılan restavrasiya və arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində kompleksin tarixi-memarlıq mühiti yenidən canlandırılıb. 2024-cü il sentyabrın 19-da kompleksin bərpadan sonra açılışı keçirilib. Burada tarixi qəbiristanlığın, türbələrin və digər tikililərin bərpası ilə yanaşı, ziyarətçi mərkəzi, muzey və Qarabağ atlarının təqdimatı üçün xüsusi məkan yaradılıb.
Bu nümunələr göstərir ki, yenidənqurma yalnız yeni yaşayış və infrastruktur obyektlərinin inşası ilə məhdudlaşmır. Tarixi abidələrin bərpası, onların ətrafındakı mədəni mühitin qorunması və ictimaiyyət üçün əlçatan edilməsi də Böyük Qayıdışın mühüm mənəvi və mədəni istiqamətidir. “Tətbiqi Sənət Nümunələrinin Qorunmasına və Təbliğinə Yardım” İctimai Birliyi bu prosesi Ağdamın tarixi kimliyinin bərpası və mədəni yaddaşının yenidən ictimai həyata qaytarılması baxımından yüksək qiymətləndirir.
Mədəni yaddaşın qorunmasında ictimai məsuliyyət
Ağdamın mədəni irsinin qorunması yalnız dövlət qurumlarının və mütəxəssislərin vəzifəsi deyil. Bu prosesdə vətəndaş cəmiyyətinin, qeyri-hökumət təşkilatlarının, tədqiqatçıların, sənətkarların və yerli icmaların da mühüm rolu var.
“Tətbiqi Sənət Nümunələrinin Qorunmasına və Təbliğinə Yardım” İctimai Birliyi olaraq hesab edirik ki, tarixi-mədəni irsin qorunması onun yalnız fiziki mövcudluğunun təmin edilməsi ilə bitməməlidir. Abidələrin memarlıq xüsusiyyətləri, ornamentləri, daşişləmə ənənələri, bədii kompozisiyaları, sənətkarlıq üsulları və onların daşıdığı simvolik məna elmi şəkildə araşdırılmalı, sənədləşdirilməli və müasir dövrün mədəni ifadə vasitələri ilə cəmiyyətə çatdırılmalıdır.
Birliyimizin fəaliyyət yanaşmasının əsas istiqamətlərindən biri də məhz tarixi irslə müasir tətbiqi sənət arasında elmi və yaradıcı əlaqələrin araşdırılmasıdır. Ağdamın türbələri, məscidləri, qalaları, daş ornamentləri, məişət və sənətkarlıq nümunələri bu baxımdan zəngin tədqiqat materialıdır. Onların bədii xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, ornament və kompozisiya elementlərinin sənədləşdirilməsi, tarixi sənət ənənələrinin müasir tətbiqi sənətdə yaradıcı şəkildə şərh olunması mədəni irsin yeni nəsillərə çatdırılmasının yollarından biri ola bilər.
Ağdamın tarixi irsi bu baxımdan geniş tədqiqat imkanları yaradır. Türbələrin memarlıq quruluşu, daş üzərindəki təsvirlər, məscidlərin dekorativ elementləri, xanlıq dövrünün tikinti ənənələri və muzeylərdə qorunmuş məişət nümunələri yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də yeni elmi araşdırmaların, təhsil və yaradıcılıq təşəbbüslərinin mənbəyidir.
Bu irsin rəqəmsal sənədləşdirilməsi, foto və üçölçülü təsvirlərinin hazırlanması, memarlıq elementlərinin müqayisəli təhlili və tətbiqi sənətdə bədii interpretasiyası onun gələcək nəsillərə daha dolğun ötürülməsinə xidmət edə bilər. Burada əsas prinsip tarixi abidənin özünəməxsusluğunu qorumaq, onun orijinal quruluşuna müdaxilə etmədən mədəni kodlarını öyrənmək və yaşatmaqdır.
Ağdamın tarixi gələcəyə ötürülən yaddaşdır
Ağdamın mədəni irsi Azərbaycan tarixinin müxtəlif dövrlərini bir araya gətirən zəngin bir sistemdir. Qutlu Musa türbəsindən Şahbulaq qalasına, İmarət kompleksindən Cümə məscidinə, Çörək Muzeyindən Qurban Pirimovun xatirə məkanına qədər hər bir nümunə xalqımızın tarixi təcrübəsi, estetik düşüncəsi və həyat tərzi haqqında mühüm məlumat daşıyır.
Bu gün Ağdamın yenidən qurulması ilə paralel olaraq onun tarixi yaddaşının bərpası da davam edir. Abidələrin konservasiyası və restavrasiyası, yeni tarixi obyektlərin aşkar edilməsi, muzey ənənələrinin yenidən canlandırılması və mədəni irsin ictimaiyyətə təqdim olunması bu prosesin ayrılmaz hissəsidir.
Ağdam Şəhəri Günü bu mənada yalnız təqvimdə qeyd olunan əlamətdar tarix deyil. Bu gün şəhərin azadlıq tarixinin, ağdamlıların doğma yurda qayıdış arzusunun, tarixi-mədəni irsin bərpasına yönələn səylərin və gələcəyə inamın rəmzidir. Bu əlamətdar gün Ağdamın mədəni kimliyini yenidən tanıtmaq, onun zəngin irsini ölkə və beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmaq üçün də mühüm fürsət yaradır.
Ağdam Şəhəri Günü münasibətilə şəhər sakinlərini, ağdamlıları və bütün xalqımızı təbrik edirik. Arzumuz budur ki, Ağdamın yenidən dirçəlişi onun tarixi-mədəni irsinin qorunması, öyrənilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi ilə tamamlanan bütöv bir mədəni inkişaf mərhələsinə çevrilsin.
İsgəndər SƏRDARLI Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri “Tətbiqi Sənət Nümunələrinin Qorunmasına və Təbliğinə Yardım” İctimai Birliyi