Sovet Rusiyasının Polşaya qarşı təcüvüzdə Azərbaycandan istifadə etməsi (1920-ci il)
Azərbaycanla Polşa arasında diplomatik əlaqələrin əsası 1472-ci ildə Ağqoyunlu dövləti tərəfindən qoyulub, sonrakı dövrlərdə də davam etmişdir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqdan sonra gənc respublikanın dövlət və hərbi quruculuğunda bir çox polyakların əvəzsiz xidməti olmuş, respublikanın süqutunadək ölkəmizin hüdudlarını tərk etməyərək düşmənə qarşı azərbaycanlı qardaşları ilə birgə mübarizə aparmışlar. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Silahlı Qüvvələrinin Qərargah rəisi polyak əsilli Azərbaycan generalı Maçiey Sulkieviç olmuşdur.
Azərbaycan xalqının azadlığı və inkişafı naminə fəaliyyət göstərmiş bütün polyaklara minnətdarlıq əlaməti olaraq 2010-cu ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının Polşada səfirlyi tərəfindən “Təşəkkürlük xatirəsi” layihəsinin həyata keçirilib. Bu layihə çərçivəsində müxtəlif dövrlərdə Azərbaycanın iqtisadi və mədəni inkişafında, müstəqilliyinin möhkəmlənməsində xidmətləri olmuş polyaklara Polşa ərazisində 2012-2015-ci illər ərzində 12 abidə qoyulmuşdur.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bolşeviklər tərəfindən işğalından sonra bir sıra azərbaycanlı zabitlər 1923-1924-cü illərdə mühacirət edərək Polşa ordusunda müqavilə əsasında xidmər etmişlər. Bunlardan Vəli bəy Yadigarov, İsrafil bəy Məhəmməd, Kazım bəy Cahangir, Həmid bəy Məmmədzadə, Kazım bəy Səfəroğlunu göstərmək olar.
Bu faktlar hər iki xalqın müxtəlif illərdə iqtisadi, mədəni, hərbi əlaqələrin inkişafında maraqlı olduğunu sübut edir. Lakin Rusiyanın müstəmləkəçilik siyasəti bu əlqaələrin inkişafına imkan verməmişdir.
Bolşeviklər çevriliş yolu ilə Rusiyada hakimiyyətə gəldikdən sonra “Millətlərin öz müqəddaratını təyin etmək hüququ” haqqında elan etdikləri şüarın əksinə olaraq imperiyanı başqa adla bərpa etmək siyasətinə üstünlük verdilər. Bolşeviklər çar Rusiyasının süqutundan sonra yaranmış müstəqil dövlətlərə qarşı açıq təcavüz siyasəti həyata keçirdilər. Bu zaman işğal etdiyi ərazilərin canlı qüvvələrindən digər ərazilərin işğalında istifadə etdilər ki, bu da klassik müstəmləkə siyasətini yeni formada davamı idi. Buna misal olaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin işğalından sonra Polşaya qarşı təcüvüzdə sovet Rusiyasının “1-ci Bakı kommunist polku” adlandırdıqları alaydan və Azərbaycanın digər əhalisindən istifadəsini göstərmək olar.
Polşanın istiqlalı uğrunda bolşeviklərə qarşı döyüşlərdə iştirak etməklə şərəfli ömür yaşamış azərbaycanlılar haqqında elmi ədəbiyyatda məlumatlar olsa da, bolşeviklərin Polşaya qarşı təcüvüzdə istifadə etdikləri, sovet siyasətinin qurbanı olmuş azərbaycanlıların acı taleyi haqqında demək olar ki, məlumatlar yox dərəcəsindədir.
1919 - 1921-ci illəri əhatə etmiş Sovet - Polşa müharibəsinin həlledici mərhələsi olan 1920-ci ilin may ayında Azərbaycandan hərbiçilərin Polşaya göndərilməsi tariximizin qara səhifələrindən biridir. Polşa ordusunun 1920-ci ilin may ayında Ukrayna istiqamətində hücuma keçərək Kiyevi ələ keçirdikdın sonra “1-ci Bakı kommunist polku” nun və Azərbaycandan olan digər hərbiçilərin bolşeviklər tərəfindən müharibəyə cəlb edilməsi ilə bağlı elmi ədəbiyyatda çox az məlumat var. Bu qüvvələrin 1920-ci ilin iyun-iyul aylarında baş vermis Varşava, sentyabr ayında olmuş Neman çayı ətrafında döyüşlərində iştiraklarına aid isə demək olar ki, heç bir məlumat yoxdur. Sovet- Polşa müharibəsi, hərbi əsirlərin siyahısı haqqında və s. məlumatların Polşa Milli Xatirə İnstitutunda (IPN), Polşa Mərkəzi Hərbi Arxivində, 1-ci Bakı polku Polşaya hansı hərbi birləşmənin tərkibində göndərilməsi, şəxsi heyətin siyahısı və 1920-ci ildən sonrakı hadisələrə dair sənədlərin Azərbaycan Respublikası Dövlət Axivində saxlanınması haqqında məlumatlar olsa da bu sənədlər indiyənə qədər araşdırılmayıb. Gələcəkdə tədqiatçıların bu istiqamətdə araşdırmalar aparmalarına ciddi ehtiyac var. Bunun elmi şəkildə obyektiv tədqiqi əvvəlki illərdə olduğu kimi bu gün də çox aktualdır.
Bolşevik Rusiyasının 1920-ci ildə Polşaya Azərbaycandan hərbi qüvvə göndərməsi ilə çar Rusiyasının XIX əsrin 30-cu illərində Qubadan Varşava süvari alayına atılılar toplamaq əməliyyatı arasında fikrimizcə müəyyən oxşarlıq var. Hər ikisi Rusiyanın müxtəlif dövrlərə aid yeritdiyi müstəmləkə siyasətinə aid etmək olar. 1837-ci ildə ba. vermiş güclü Quba üsyanının əsas səbəblərindən biri də məhz bu ərazidən Varşava süvari alayına atılılar toplamağa qarşı etiraz olmuşdur.
İşğalçı sovet rejimi Polşa və Vrangel ağqvardiyaçılarına qarşı Azərbaycan əhalisindən istifadə etdiyinə dair sovet dövründə nəşr olunmu kitablarda az da olsa faktlar mövcuddur. Məsələn, 1958-ci ildə nəşr olunmuş “Azərbaycan Kommunist Partiyasının Tarixi” kitabının I hissəsinin 419-cu səhifəsində qeyd olunur ki, “Polşa panlarına və Vrangel ağqvardiyaçı quldur dəstələrinə qarşı mübarizədə Qızıl Orduya Sovet Rusiyası, Ukrayna və Belorusiya Sovet Sosialist Respublikalarının zəhmətkeşləri ilə birlikdə Sovet Azərbaycanın fəhlə və kəndliləri də böyük yardım göstərdilər... 1920-ci il mayın 26-da 1-ci Bakı kommunist polku Bakıdan Polşa cəbhəsinə göndərildi. Azərbaycandan cəbhəyə minlərlə başqa kommunist, bitərəf fəhlə və kəndlilər də getdi.”
Sovet tarixşünaslığında olan bu faktlar sonradan tədqiqat obyekti olmadığından bolşeviklərin Polşaya göndərdiyi hərbi hissələrin tərkibində nə qədər azərbaycanlının olması, bunların şəxsiyyəti və sonrakı taleləri haqqında məlumat əldə etmək hələlik mümkün olmamışdı.
Fikrimizcə, mövzunu obyektiv şəkildə araşdırmaq üçün aşağıdakı suallara cavab tapmaq vacibdir:
- Sovet işğalına qarşı Gəncədə güclü xalq üsyanı (26-31 may 1920) başlayan gün, yəni 1920-ci il mayın 26-da Bakıdan Polşa cəbhəsinə göndərilən “1-ci Bakı kommunist alayı”nın və digər hərbi qüvvələrin tərkibi kimlərdən ibarət olub və bu alayın şəxsi heyətinin neçə faizini azərbaycanlılar təşkil edib?
- Polşa qarşı hərbi əməliyyatlara cəlb edilmiş azərbaycanlılar sovet tarixşünaslığının yazdığı kimi könüllülərdən ibarət olub, yoxsa onlar zor gücünə bu təcüvüzdə iştirak ediblər?
- Bakıda neçə bu cür alayyaradılıb və hansı ərazilərdə bolşeviklərin təcüvüzkar siyasətinin qurbanına çevriliblər?
- Bolşeviklər tərəfindən Polşaya qarşı təcüvüzdə istifadə etdikləri hərbiçilərin sonrakı taleyi necə oldu? Onlar da sonradan represiyaya məruz qaldılarmı? və s.
Bu suallara obyektiv cavabların tapılması Rusiyanın işğalçı siyasətinin qonşu xalqlara qarşı yaratdığı faciələrə aid yeni faktların ortaya çıxmasına və tariximizin qaranlıq səhifələrindən birinin obyektiv tədqiqnə kömək edə bilər.
Məhərrəm Zülfüqarlı t.ü.e.d., professor