Rusiya prezidenti Vladimir Putin, Çin lideri Si Cinpin və ABŞ prezidenti Donald Tramp arasında Çinin Şençjen şəhərində keçirilən Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq (APEC) sammitində keçirilən danışıqlar birgə bəyannamənin qəbul edilməsi ilə başa çatdı. Bu bəyannamə, üç liderin açıqlamaları ilə yanaşı, üç ölkənin görüşünün 1945-ci il məşhur Yalta danışıqları ilə müqayisə edilməsinin yanlış olduğunu göstərir. Səksən bir il əvvəl İkinci Dünya müharibəsinin qalib ölkələri təsir dairələrini bölüşdürdülər və onilliklər boyu bəşəriyyətin taleyini müəyyən etdilər. Şençjen görüşünün iştirakçılarını ortaq düşmən üzərində ortaq qələbə və qlobal qan tökülməsinin qarşısını almaq istəyi deyil, müəyyən məsələlərdə ortaq mövqe və üç ölkə üçün beynəlxalq məsələlərdə ortaq xətt çəkmək istəyi birləşdirdi.
Şençjen tədbirinin iki günü ərzində tərəflər ünsiyyət qurmaq üçün çoxsaylı imkanlara malik oldular. Onların qarşılıqlı əlaqələrinin və bütün sammitin ən yaddaqalan məqamı Si Cinpin, Tramp və Putin arasında bir saat yarım davam edən üçtərəfli danışıqlar oldu. Bu danışıqlardan sonra dörd maddədən ibarət bəyannamə qəbul edildi. Bəzi gözləntilərin əksinə olaraq, bunların heç birində Rusiya-Ukrayna münaqişəsi və ya Tayvanın statusu yer almadı. Bu mübahisəli və mürəkkəb mövzularda üç lider açıq şəkildə konsensusa gələ bilmədi və heç olmasa qısa sammit zamanı bunu edə bilmədilər. Bəyannamənin birinci bəndində deyilirdi: "BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri olaraq, Rusiya, Çin və ABŞ BMT-nin qlobal çağırışlara daha effektiv şəkildə cavab verə bilməsi və beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik sahəsindəki əsas missiyasını yerinə yetirə bilməsi üçün BMT-də islahatlara sadiq olduqlarını bildiriblər." Bu cür ifadənin əsaslandırılması aydındır. Hər üç lider bu və ya digər şəkildə BMT-nin islahatlarına dəstək ifadə ediblər, baxmayaraq ki, onlar heç vaxt vahid plan və ya bu cür islahatlara ortaq yanaşmalar irəli sürməyiblər. Bu məsələnin indi həlli siyasi cəhətdən aktual hesab edilə bilər. Hazırkı BMT baş katibi Antonio Quterreşin səlahiyyət müddəti başa çatır. Yeni baş katib 31 dekabra qədər seçilməlidir və seçki prosesi hazırda əsasən ABŞ-ın mövqeyinə görə dayanıqlı şəkildə davam edir. Onlar müxtəlif namizədləri ardıcıl olaraq rədd ediblər. Tramp açıq şəkildə öz adamını, təşkilatı hazırkı Amerika prezidentinin gələcəyi ilə bağlı vizyonuna uyğun olaraq islahat edəcək birini baş katib təyin etmək istəyir. Bəyannamədə BMT-nin islahat ideyasına dəstək ifadə olunur, lakin heç bir konkret məlumat verilmir. Çox güman ki, razılaşdırılmalıdır.
Bəyannamədəki ikinci bənddə qlobal bazara neft tədarükü ilə bağlı həssas məsələdən bəhs olunur ki, bu mövzu həm ABŞ, həm də son zamanlar Rusiya üçün aktualdır: "Üç ölkə bütün ölkələrin xeyrinə emal olunmuş neft məhsullarının istehsalını və tədarükünü artırmağı planlaşdırır. Onlar sabit enerji təchizatının vacibliyini bir daha təsdiqlədilər". Bu məqamda gizli bir məna axtarmaq lazımdırsa, bunun Ukraynaya xəbərdarlıq olduğunu düşünmək olar. Tramp Rusiya neft emalı zavodlarına endirdiyi zərbələri Amerika istehlakçıları üçün benzin qiymətlərinin artmasının həlledici səbəbi elan etdi. Avropa Birliyinin, eləcə də Böyük Britaniyanın Rusiya neft obyektlərini Ukrayna dronları və raketləri üçün qanuni hədəf kimi tanıdığını nəzərə alsaq, bu məqamın ABŞ-ın Avropa NATO müttəfiqlərinə də ünvanlandığı qənaətinə gəlmək olar.
Üçüncü məqam diqqətəlayiqdir və müəyyən mənada məntiqlidir: "Üç dövlət başçısı dövlətlərin razılığı prinsipinin və dövlət məmurlarının toxunulmazlığına hörmətin fundamental əhəmiyyət kəsb etdiyini qeyd edir və Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin və digər oxşar qurumların səlahiyyətlərindən sui-istifadə etməməli olduqları barədə razılığa gəlirlər."
Xatırladaq ki, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi təkcə Putin üçün həbs qərarı verməyib, həm də Trampla ciddi mübahisələrə səbəb olub. O, İraq və Əfqanıstanda müharibə cinayətlərinə görə Amerika əsgərlərinin təqib edilməsi cəhdlərini qəti şəkildə pisləyir. Bütün bunların ardınca, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi Trampın dostu, İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahunu həbs etmək niyyətindədir. Təəccüblü deyil ki, hazırkı ABŞ prezidenti vəzifəyə başlayan kimi dərhal məhkəməyə qarşı sanksiyalar tətbiq etməyə başlayıb. Ən son sanksiyalar oktyabr ayında tətbiq edilib. Dördüncü bəndin təşəbbüskarını asanlıqla müəyyən etmək olar - bu, Si Cinpin idi. O, dəfələrlə çoxsaylı beynəlxalq görüşlərdə və forumlarda, hətta məhdud miqyasda olsa belə, nüvə silahının istifadəsinin yolverilməzliyi məsələsini qaldırıb. Buna görə də, bu, bəyannamədə ən güclü və birmənalı ifadə ilə əks olunub: "Üç ölkənin dövlət başçıları nüvə müharibəsində qalib gəlməyin mümkün olmadığını və heç vaxt vurulmamalı olduğunu bir daha təsdiqlədilər. Üç ölkə nüvə risklərini azaltmaq və nüvə silahlarının yayılmasının qarşısını almaq üçün dialoqa girəcək." Şençjen sammitində Tramp, onun sözlərinə əsasən, Çinin nüvə arsenalının ölçüsünü məhdudlaşdıran beynəlxalq müqavilələrə qoşulmasını təklif etmişdi. Si nüvə silahlarının tamamilə ləğvi təklifi ilə cavab verdi. Beləliklə, Çin Mao Tszedunun dövründən bəri davam edən mövqeyini bir daha təsdiqlədi: "nüvə klubu"nun aparıcı üzvlərindən (ABŞ, SSRİ/Rusiya, Fransa və Birləşmiş Krallıq) xeyli geridə qalan Çin bu cür məhdudiyyətlərə dözə bilməz.
Tahir TAĞIYEV