Çində keçirilən görüş zamanı üç dünya liderinin Qəzzada davam edən müharibə ilə bağlı heç bir fikir bildirməməsi diqqət çəkib. Yaxın Şərqdə baş verən hadisələrin beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından biri olduğu, Qəzzadakı humanitar vəziyyətin geniş müzakirə edildiyi bir vaxtda bu susqunluq müxtəlif suallar doğurur. Belə bir mövqenin diplomatik ehtiyatlılıqdan, siyasi maraqlardan, yoxsa tərəflərin müəyyən məsələlərdə ortaq mövqe nümayiş etdirmək istəyindən qaynaqlandığı müzakirə mövzusudur.
Çində keçirilən görüşdə Qəzza müharibəsinin ümumiyyətlə müzakirə olunmaması hansı siyasi və diplomatik mesajı verir? Bu susqunluğu tərəflərin Yaxın Şərq məsələsində maraqlarının üst-üstə düşməməsi, yoxsa müəyyən geosiyasi hesablamalarla izah etmək mümkündür?
ABŞ, Çin və Rusiya liderlərinin iştirakı ilə keçirilən üçtərəfli görüş beynəlxalq münasibətlər sistemində diqqət çəkən hadisələrdən biri olsa da, onun qlobal təhlükəsizliyin təmin olunmasına real töhfə verəcəyi ilə bağlı gözləntilər özünü doğrultmadı. Görüşün yekununda bəyannamənin qəbul edilməsi müəyyən siyasi razılaşmaların əldə olunduğunu göstərsə də, beynəlxalq gündəliyin ən ağrılı məsələlərindən biri olan Qəzza böhranının müzakirə edilməməsi ciddi suallar doğurur. Xüsusilə dünyanın aparıcı güclərinin bir araya gəldiyi platformada humanitar fəlakətə çevrilmiş bu problemin diqqətdən kənarda qalması görüşün mahiyyəti və prioritetləri barədə mübahisələri gücləndirir.
Məhəmməd Əsədullazadə: "Qəzza məsələsinin gündəmə gətirilməməsi görüşə kölgə saldı"
Politoloq Məhəmməd Əsədullazadə məsələ ilə əlaqədar "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ, Çin və Rusiya liderlərinin görüşündə qəbul edilən bəyannaməyə baxmayaraq, bu toplantının beynəlxalq təhlükəsizliyin təmin olunmasında ciddi rol oynayacağına inanmaq çətindir.
Politoloqun sözlərinə görə, görüş iştirakçılarının mövqeləri ümumi beynəlxalq maraqlardan daha çox ayrı-ayrı dövlətlərin geosiyasi və siyasi prioritetləri əsasında formalaşıb: "Göründüyü kimi, bu görüşdə Qəzza məsələsi müzakirə olunmadı. Bu da onu göstərir ki, toplantı heç də beynəlxalq təhlükəsizliyin təmin olunmasına xidmət edən ciddi siyasi platforma təsiri bağışlamır. Sadəcə olaraq, bu ölkələrin öz maraqları var. Çin, Rusiya və ABŞ məsələlərə məhz öz geosiyasi maraqları çərçivəsində yanaşırlar. Qəzza məsələsində də tərəflərin mövqeləri üst-üstə düşmədiyindən bu problem görüşün gündəliyinə daxil edilməyib".
M.Əsədullazadə hesab edir ki, Qəzza böhranının müzakirədən kənarda qalması görüşün siyasi əhəmiyyətinə kölgə salan əsas məqamlardan biridir. Çünki Qəzzada baş verənlər artıq yalnız regional münaqişə deyil, beynəlxalq münasibətlər sisteminin ən ciddi böhranlarından birinə çevrilib. Burada yaşanan humanitar faciə, mülki əhalinin üzləşdiyi ağır vəziyyət və siyasi qarşıdurmanın dərinləşməsi dünya dövlətlərinin daha fəal mövqe nümayiş etdirməsini zəruri edir.
Politoloqun fikrincə, ABŞ-ın Qəzza məsələsinin müzakirəyə çıxarılmasında maraqlı olmaması ehtimalı da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Vaşinqtonun İsrailə münasibəti və Donald Trampla İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu arasında mövcud siyasi yaxınlıq bu məsələdə ABŞ-ın mövqeyinə təsir edən amillərdən biri ola bilər. Belə bir şəraitdə Qəzza probleminin üç böyük dövlətin müzakirə platformasından kənarda qalması təsadüfi görünmür.
M.Əsədullazadə qeyd edib ki, görüşdə Yaxın Şərqdəki vəziyyət, İran ətrafında baş verən proseslər və Ukrayna müharibəsi əsas müzakirə mövzuları olub. Lakin bu məsələlərin müzakirəsi də özlüyündə qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılması baxımından ciddi nəticələrin əldə edildiyini göstərmir. Çünki tərəflər arasında fundamental fikir ayrılıqları qalmaqdadır və hər bir dövlət ilk növbədə öz strateji maraqlarını qorumağa çalışır.
Politoloq hesab edir ki, Çin, ABŞ və Rusiya kimi nüvə və geosiyasi gücə malik dövlətlərin bir araya gəlməsi beynəlxalq ictimaiyyətdə müəyyən gözləntilər yaratsa da, qəbul edilən bəyannamə bu gözləntiləri doğrultmayıb. Onun fikrincə, əldə olunan nəticələr daha çox formal və nümayiş xarakteri daşıyır. Görüş iştirakçıları beynəlxalq problemlərin həlli istiqamətində vahid mövqe ortaya qoymaq əvəzinə, öz maraqlarının uzlaşdırılması ilə kifayətləniblər.
Beləliklə, politoloqun qənaətinə görə, üç böyük dövlətin iştirakı ilə keçirilən görüşün əsas çatışmazlığı qlobal böhranlara vahid yanaşmanın formalaşdırılmaması, xüsusilə də Qəzza kimi ciddi humanitar problemin diqqətdən kənarda saxlanılmasıdır. Bu isə qəbul edilən bəyannamənin real siyasi təsir imkanlarını və görüşün beynəlxalq təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətini sual altına qoyur.
Dəniz NƏSİRLİ