Azər Allahverənov: “Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış suveren ərazisində doğulmuş şəxsin doğum yerinin Azərbaycan kimi göstərilməsi beynəlxalq hüququn və coğrafi reallığın məntiqinə uyğundur”
Qarabağdan köçüb getmiş və Ermənistan vətəndaşlığını qəbul etmiş ermənilərin (Ermənistan onları “miqrant” adlandırır) yeni biometrik sənədlərində doğulduğu yer sütununda Azərbaycan qeyd olunub. Ermənistan Daxili İşlər Nazirliyinin Miqrasiya və Vətəndaşlıq Xidməti məsələyə aydınlıq gətirərək bildirib ki, həmin məlumat beynəlxalq aviasiya və ISO standartlarının tələblərinə uyğun olaraq göstərilir. Bildirilib ki, əks halda, şəxslərin dövlətlərarası səfərlər zamanı sərhəd-keçid prosedurlarında problemlərlə üzləşə biləcəyi bildirilir.
Qarabağdan köçmüş ermənilərə verilən pasportlarda doğum yeri kimi Azərbaycanın göstərilməsi məsələsi son vaxtlar müzakirə doğurur. Bu şəxslərin pasportlarında doğum yeri bölməsində Azərbaycan adı qeyd olunur. Bununla bağlı Ermənistan tərəfi məlum izah verib.
Bəs bu izah nə dərəcədə əsaslıdır? Doğrudanmı beynəlxalq standartlar doğum yerinin mütləq Azərbaycan kimi göstərilməsini tələb edir? Əgər həmin şəxslərin doğulduğu ərazi Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisidir, lakin onlar bu ölkənin vətəndaşı deyillərsə, pasportda doğum yerinin göstərilməsi hansı hüquqi normalara əsaslanır? Doğum yeri başqa cür qeyd olunduğu halda, onların dövlətlərarası səfərlərində real olaraq hansı problemlər yarana bilər?
Bu məsələyə miqrasiya qanunvericiliyi və beynəlxalq pasport standartları baxımından necə aydınlıq gətirərdiniz?
Ekspertlərə görə, Ermənistan Daxili İşlər Nazirliyinin Miqrasiya və Vətəndaşlıq Xidmətinin izahı beynəlxalq aviasiya və miqrasiya standartları baxımından tamamilə əsaslıdır. Beynəlxalq səyahət sənədlərinin tərtibatını tənzimləyən qaydalara görə, tanınmamış qondarma qurumların adları və ya mövcud olmayan inzibati vahidlər pasportların "doğum yeri" sütununda qeyd edilə bilməz.
Dünya üzrə pasportların və digər maşınla oxuna bilən səyahət sənədlərinin vahid standartlarını Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatının ICAO Doc 9303 sənədi müəyyən edir:
ICAO Doc 9303 tələb edir ki, sənədlərdə dövlət, vətəndaşlıq və coğrafi məkan (o cümlədən doğum yeri) kodlaşdırılarkən Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatının ISO 3166 reyestrindən istifadə olunsun.
ISO 3166-1 yalnız BMT tərəfindən tanınan suveren dövlətlərin və rəsmi ərazilərin kodlarını (məsələn, Azərbaycan üçün AZE, Ermənistan üçün ARM) ehtiva edir. Keçmiş qondarma "Dağlıq Qarabağ Respublikası" və ya "Artsax" heç vaxt BMT və ISO reyestrində mövcud olmayıb.
ICAO qaydalarına görə, doğum yeri sütunu pasportda məcburi deyil (bəzi ölkələr, məsələn Kanada və ya Yaponiya bunu ümumiyyətlə yazmır və ya yalnız şəhər adını qeyd edir). Lakin dövlət bu sütunu pasporta daxil etməyə qərar verirsə və ölkə adını göstərirsə, həmin ölkə mütləq ISO reyestrindəki rəsmi coğrafi mənsubiyyətə uyğun olmalıdır.
Miqrasiya hüququnda vətəndaşlıq (nationality) və doğum yeri (place of birth) tamamilə fərqli anlayışlardır:
• Vətəndaşlıq sütunu şəxsin hazırda hansı dövlətlə hüquqi-siyasi bağlılığının olduğunu göstərir (bu halda ARM — Ermənistan).
• Doğum yeri sütunu isə siyasi mənsubiyyəti deyil, yalnız coğrafi faktı təsbit edir. Beynəlxalq hüquqa görə, Qarabağ bölgəsi beynəlxalq səviyyədə tanınmış Azərbaycan ərazisi olduğundan, şəxsin Azərbaycan vətəndaşı olub-olmamasından asılı olmayaraq, onun doğulduğu coğrafi məkanın hüquqi adı Azərbaycandır.
Ekspertlərin qeyd etdiyinə görə, SSRİ dövründə doğulan şəxslərin pasportlarında doğum yeri kimi USSR (və ya SUN) və ya müvafiq müttəfiq respublika yazılsa da, 1991-ci ildən sonra doğulanlar və ya müasir biometrik sistemlərə keçən ölkələr üçün mövcud BMT sərhədləri əsas götürülür.
Əgər Ermənistan biometrik pasportların elektron çipində və vizual zonasında doğum yeri kimi tanınmamış bir ad (məsələn, "Artsax" və ya "NKR") qeyd etsəydi, sənəd sahibləri sərhəd-keçid məntəqələrində ciddi texniki və hüquqi maneələrlə üzləşərdilər:
Yeri gəlmişkən, Ermənistan DİN-nin qeyd etdiyinə görə, əvvəlki illərdə verilmiş köhnə nümunəli pasportlardakı qeyri-standart qeydlər səbəbindən xarici ölkələrin sərhəd xidmətlərindən İrəvana dəfələrlə rəsmi sorğular daxil olub və vətəndaşlar səfərlər zamanı çətinliklərlə üzləşiblər. Yeni biometrik sistemə keçid bu texniki və hüquqi uyğunsuzluğu aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır.
Milli Məclisin deputatı, "Avrasiya Miqrasiya Təşəbbüsləri Platforması" İctimai Birliyinin sədri Azər Allahverənov baki-xeber.com-a bildirdi: “Ümumiyyətlə, ilk növbədə bu məsələyə münasibət bildirərkən qeyd etmək istəyirəm ki, vaxtilə Azərbaycanın işğal altında olan ərazilərində yaşamış, sonradan Ermənistana köçərək bu ölkənin vətəndaşlığını əldə etmiş şəxslərin miqrant adlandırılması hüquqi baxımdan düzgün deyil. Çünki miqrant statusu, əsasən, bir dövlətin vətəndaşının başqa dövlətin ərazisində yaşaması ilə bağlı yaranır. Həmin şəxslər müəyyən dövrdə miqrant, yaxud başqa hüquqi statusa malik ola bilərdilər. Lakin sonradan Ermənistan vətəndaşlığı əldə etdikləri halda, artıq onları miqrant kimi təqdim etmək doğru deyil. Düşünürəm ki, Ermənistanın aidiyyəti dövlət qurumları bu məsələdə terminologiyaya daha dəqiq yanaşmalıdırlar.
Ermənistan Daxili İşlər Nazirliyinin Miqrasiya və Vətəndaşlıq Xidmətinin 20 noyabr 2026-cı il tarixli açıqlamasından da görünür ki, əvvəlki nümunəli pasportlarda doğum yeri ilə bağlı qeydlər müxtəlif ölkələrin sərhəd xidmətləri tərəfindən əlavə sualların yaranmasına səbəb olub. Bu isə, görünür, Ermənistanın aidiyyəti strukturlarını məsələyə daha konkret yanaşmağa və yeni biometrik pasport sistemində vahid qaydanın tətbiqinə sövq edib.
Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, şəxsin doğulduğu yer onun vətəndaşlıq statusunu müəyyən etmir. Pasportda vətəndaşlıq və doğum yeri ilə bağlı məlumatların göstərilməsi bir-birinə zidd deyil. Əksinə, bunlar fərqli hüquqi məzmun daşıyan məlumatlardır. Vətəndaşlıq şəxsin hansı dövlətlə hüquqi-siyasi bağlılığını ifadə edir, doğum yeri isə onun harada dünyaya gəldiyini göstərir.
Məsələyə konkret olaraq Qarabağda doğulmuş erməni əsilli şəxslərin pasportlarında doğum yerinin göstərilməsi kontekstində yanaşsaq, burada hər hansı hüquqi qeyri-müəyyənliyə yer yoxdur. Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış suveren ərazisində doğulmuş şəxsin doğum yerinin Azərbaycan kimi göstərilməsi beynəlxalq hüququn və coğrafi reallığın məntiqinə uyğundur.
Ermənistanın bu məsələ ilə bağlı istinad etdiyi beynəlxalq standartlara da diqqət yetirmək lazımdır. Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatının — ICAO-nun Machine Readable Travel Documents (Maşınla oxuna bilən səyahət sənədləri) standartı, yəni Doc 9303 sənədi pasportların və digər səyahət sənədlərinin texniki və informasiya standartlarını müəyyən edir.
Həmin sənədin müvafiq müddəalarına əsasən, pasportda doğum yerinin göstərilməsi məcburi tələb deyil. Bu məlumatın pasporta daxil edilməsi sənədi verən dövlətin seçimindədir. Əgər doğum yeri göstərilirsə, bu məlumat şəhər, yaşayış məntəqəsi və ya dövlət adı formasında qeyd oluna bilər. Doğum yeri kimi dövlətin adı göstərildiyi halda isə müvafiq beynəlxalq standartlara uyğun ölkə kodundan istifadə edilir.
Beləliklə, Ermənistanın istinad etdiyi beynəlxalq standartın özü doğum yerinin mütləq ölkə adı ilə göstərilməsini tələb etmir. Əksinə, bu məlumatın pasporta daxil edilib-edilməməsi məsələsini sənədi verən dövlətin qərarına buraxır. Lakin doğum yeri ölkə adı ilə göstərilirsə, həmin ərazinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış dövlət mənsubiyyəti nəzərə alınmalıdır”.
A.Allahverənov hesab edir ki, bu baxımdan Qarabağda doğulmuş şəxslərin pasportlarında doğum yerinin Azərbaycan kimi qeyd olunması hüquqi və coğrafi baxımdan əsaslıdır.
“Məlumdur ki, işğal dövründə Azərbaycanın həmin ərazilərində yaşayan erməni əsilli şəxslər arasında kifayət qədər aktiv miqrasiya prosesi baş verib. Bu şəxslər Ermənistan Respublikasının vətəndaş pasportları ilə müxtəlif ölkələrə səfər ediblər. Lakin həmin pasportlarda doğum yeri ilə bağlı təhrif olunmuş coğrafi adların göstərilməsi, eləcə də müxtəlif qeyri-rəsmi qurumlara və rejimə aid atributlardan istifadə edilməsi beynəlxalq sərhəd və miqrasiya xidmətləri tərəfindən əlavə sualların yaranmasına səbəb olub.
Bu məsələdə Ermənistan tərəfinin zamanında ciddi siyasi və hüquqi səhvlərə yol verdiyini düşünürəm. İşğal altında saxlanılan Azərbaycan ərazilərindəki coğrafi adların təhrif olunaraq pasportlarda göstərilməsi beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə uyğun deyildi. Azərbaycan tərəfi də uzun müddət bu cür hallarla bağlı etirazlarını və müvafiq müraciətlərini bildirib.
İndi isə görünür, Ermənistan yeni biometrik pasport sisteminin tətbiqi ilə bu məsələdə vahid yanaşma formalaşdırmağa çalışır. Bununla belə, məsələni yalnız texniki və hüquqi dəyişiklik kimi qiymətləndirmək olmaz. Burada siyasi manipulyasiya elementləri də müşahidə olunur. Xüsusilə miqrant anlayışından istifadə etməklə Qarabağdan Ermənistana köçmüş şəxslərin statusunun təqdim edilməsi məsələsində müəyyən yanlışlıqlar var.
Nəticə etibarilə, Ermənistan vətəndaşlığını əldə etmiş Qarabağ erməni əsilli şəxsin pasportunda vətəndaşlıq Ermənistan Respublikası, doğum yeri isə Azərbaycan göstərilə bilər. Bu, heç bir halda bir-birinə zidd olan məlumatlar deyil. Vətəndaşlıq şəxsin hüquqi-siyasi bağlılığını, doğum yeri isə onun dünyaya gəldiyi coğrafi məkanı ifadə edir. Ərazi mənsubiyyəti isə həmin coğrafi məkanın hansı dövlətin beynəlxalq səviyyədə tanınmış suveren ərazisi olduğunu göstərir.
Bu baxımdan, Qarabağda doğulmuş şəxslərin pasportlarında doğum yerinin Azərbaycan kimi qeyd edilməsi həm beynəlxalq hüquqi normalara, həm də coğrafi reallığa uyğundur. Ermənistanın yeni pasport sistemində bu yanaşmanın tətbiq edilməsi, əslində, əvvəlki dövrdə yol verilmiş yanlışlıqların aradan qaldırılması istiqamətində atılan addım kimi qiymətləndirilə bilər”-deyə A.Allahverənov vurğuladı.
İradə SARIYEVA