Cümə günü, 20 noyabr 2026
     

Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

Image


"Kitabi-Dədə Qorqud" eposu təkcə ədəbi-bədii abidə deyil, həm də Azərbaycan və ümumtürk xalqlarının erkən Orta əsrlər (VII–XI əsrlər) sosial-iqtisadi həyatını, dövlətçilik ənənələrini və maddi mədəniyyətini özündə ehtiva edən fundamental tarixi salnamədir.

Eposun formalaşdığı və əks etdirdiyi zaman kəsiyi — elmi ədəbiyyatda şərti olaraq Dədə Qorqud epoxası adlandırılan dövr Cənubi Qafqaz, Ön Asiya və Xəzəryanı hövzədə Oğuz Türklərinin hərbi-siyasi hegemonluğu və mədəni intibahı ilə səciyyələnir.

Müasir sənətşünaslıq və memarlıq tarixşünaslığında Dədə Qorqud epoxasının məkan mühitinin öyrənilməsi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Belə ki, dastanın mətnində yer alan memarlıq terminologiyası və tikinti təsvirləri dövrün şəhərsalma prinsiplərini, müdafiə istehkamlarının quruluşunu, eləcə də mobil (köçəri) və stasionar (oturaq) memarlıq formalarının üzvi vəhdətini bərpa etməyə imkan verir. Ona görə də məqsədimiz, eposun poetik qatlarında gizlənən memarlıq-məkan reallıqlarını nəzəri cəhətdən təhlil etmək və dövrün tikinti irsinə dair tarixi baxışları elmi dövriyyəyə daxil etməkdir.

Öncə təəssüf edək ki, XIX–XX əsrlərin şərqşünaslıq və memarlıq tarixşünaslığında Türk xalqlarının maddi mədəniyyətinə dair birtərəfli nəzəri yanaşma hökm sürmüşdür. Bu konsepsiyaya görə, Oğuz tayfaları yalnız köçəri həyat tərzi sürdükləri üçün onların monumental memarlıq və şəhərsalma ənənələri mövcud olmamışdır. Lakin həm "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının dərindən təhlili, həm də Azərbaycan və Şərqi Anadolu ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar bu nəzəriyyənin əsassız olduğunu sübut edir.

Məsələn, görkəmli türkoloq və filoloq alim Tofiq Hacıyev dastandakı yaşayış məskənlərini və çadır mədəniyyətini təhlil edərək göstərir ki, oğuzların çadır tikililəri ibtidai köçəri sığınacaqları deyil, dövrün yüksək mərasim mədəniyyətini nümayiş etdirən, müasir mənada möhtəşəm mərasim saraylarının və açıq hava komplekslərinin funksional analoqu idi. Bu məsəliyə yaxıdan baxanda görürük ki, türk-islam memarlığının XII əsrdə meydana çıxmış Arran, Naxçıvan və Şirvan memarlıq məktəblərinin inkişafının kökündə məhz Dədə Qorqud epoxasından süzülüb gələn mürəkkəb konstruktiv düşüncə, həndəsi mütənasiblik və məkan təşkili ənənələri dayanır.

Araşdırmalardan görünür ki, Dədə Qorqud epoxasının memarlıq fəlsəfəsi ikili məkan modeli (yaylaq-qışlaq müştərəkliyi) üzərində qurulmuşdur. Onlardan birini dinamik (mobil), digərini statik (monumental) memarlıq adlandırmaq olar. Yəni dinamik memarlıq qurğuları, ilin isti aylarında yaylaqlarda qurulan, tez yığılıb-sökülən, lakin daxili tərtibatı və mühəndis həlli baxımından mükəmməl olan alaçıq, çadır və otaq kompleksləridi. Statiklər isə, qışlaq ərazilərdə, ticarət yollarının kəsişməsində və strateji yüksəkliklərdə daşdan və bişmiş kərpicdən ucaldılan qalalar, hasarlı şəhərlər, saraylar və körpülərdi.

"Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda yaşayış və mərasim məkanları çadır, alaçıq, otaq, ban ev, gərdək və sayvan kimi spesifik memarlıq terminləri ilə ifadə olunur. Bu terminlər sadəcə sinonim sözlər deyil, konstruktiv quruluşuna, ölçüsünə, istifadə olunan materiala və sosial təyinatına görə fərqlənən memarlıq tipləridir. Dastanın birinci boyunda ("Dirsə xan oğlu Buğac xan boyu") Bayandır xanın verdiyi illik böyük mərasimin təsviri oğuzların məkan semantikasını və rəng rəmzlərini bütün aydınlığı ilə ortaya qoyur: "Xanlar xanı xan Bayındır yılda bir kərrə toy edib oğuz bəglərin qonaqlardı... Bir yerə ağ otaq, bir yerə qızıl otaq, bir yerə qara otaq qurdurmuşdı" Bununla yanaşı, dastanda "qızılı tağlı", "günlügi altun ban evlər" ifadələrinə tez-tez rast gəlinir. "Ban ev" termini hündür tavanlı, maili və ya günbəzvari dam örtüyünə malik olan, taxta konstruksiyalı və ya daş bünövrəli möhtəşəm mülkləri bildirir. Daxili interyerdə qızıl və gümüş dirəklərdən, ipək xalçalardan istifadə olunması mobil memarlığın saray dəbdəbəsi səviyyəsinə yüksəldiyini sübut edir. Dədə Qorqud epoxasının tarixi coğrafiyası Dərbənddən Trabzonadək, Gəncə, Bərdə, Naxçıvan, Əlincə, Qars, Bayburt və Amid (Diyarbəkir) şəhərlərinədək geniş bir arealı əhatə edir. Eposda bu yaşayış məntəqələrinin möhtəşəm müdafiə sistemləri — qalalar, hasarlar, bürclər və dəmir qapılar xüsusi dəqiqliklə təsvir edilir. Bununla yanaşı, dastanın müdafiə istehkamları və qala quruluşu haqqında olan açıqlamalarda, "Dəmir qapı Dərbənd", "Bayburt hasarı", "Düzmürd qalası", "Əlincə qalası" kimi istehkamların adı çəkilir.

Xüsusilə "Qanlı Qoca oğlu Qanturalı boyu"nda Trabzon Təkurunun qalası və "Qazılıq Qoca oğlu Yeynək boyu"nda Düzmürd qalasının təsviri dövrün fortifikasiya memarlığı haqqında mühüm məlumat verir. Burada, qalaların sıldırım qayalar üzərində inşa edilməsi, dərin xəndəklərlə əhatələnməsi və çoxqatlı daş divarlara malik olması Cənubi Qafqaz və Şərqi Anadolu memarlıq ənənələrinin tipik göstəricisidir. İctimai və mühəndis tikililəri haqqında, dastanın "Duxa Qoca oğlu Dəli Domrul boyu"nda təsvir edilən körpü memarlığı xüsusi maraq doğurur. Dəli Domrulun quru çayın üzərində daş körpü tikdirməsi və keçəndən-keçməyəndən bac alması süjeti həmin dövrdə mühəndis-kommunikasiya qurğularının (körpülərin, karvan yollarının) strateji və iqtisadi əhəmiyyətini əks etdirir. Azərbaycan memarlıq tarixində XI–XII əsrlərdə inşa edilmiş Xudafərin və Sınıq körpü kimi abidələrin tikinti ənənələri məhz bu epoxanın mühəndis təcrübəsinə söykənir. Bundan əlavə, dastanda memorial (sərdabə və türbələr) memarlığa da müəyyən işarələr var. Belə ki, eposda qəhrəmanların dəfn mərasimləri və məzarüstü tikililəri ilə bağlı məqamlar Türk-İslam memorial memarlığının (qülləvari və günbəzli türbələrin) ilkin rüşeymlərini görünür.

Tarixi mənbələrdə, o cümlədən XVII əsr səyyahı Adam Olearinin qeydlərində Dərbənddə Dədə Qorqudun, Urmiya yaxınlığında isə Burla xatunun məzar-türbələrinin mövcudluğu barədə məlumatların yer alması, epoxanın memorial abidələrinin əsrlər boyu müqəddəs ziyarətgah kimi qorunduğunu təsdiqləyir. Nəticə etibarı ilə qeyd edək ki, Dədə Qorqud epoxası memarlıq irsinin təhlili göstərir ki, erkən Orta əsr Oğuz cəmiyyəti primitiv köçəri məişətdən uzaq, yüksək səviyyədə təşkilatlanmış məkan, memarlıq mədəniyyətinə malik olmuşdur.

Eposda təsvir edilən ağ, qızıl və qara otaqlar sosial iyerarxiyanı və mənəvi dəyərləri memarlıq dilinə çevirən unikal məkan modelləridir. Eyni zamanda, dastanda yer alan qala, hasar, ban ev və körpü təsvirləri Azərbaycan və ümumtürk memarlıq məktəblərinin formalaşmasında Dədə Qorqud epoxasının keçid və təməl mərhələsi olduğunu təsdiqləyir. Bu irsin fənlərarası (memarlıq, arxeologiya, folklorşünaslıq) metodologiya ilə araşdırılması milli memarlıq tariximizin qaranlıq səhifələrinin işıqlandırılması baxımından mühüm elmi perspektivlər açır.

Rizvan QARABAĞLI

Memarlıq üzrə fəlsəfə doktoru,

dosent



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

20.11.2026 / 14:50
Badamdarda sürüşmə sahəsində çatlar genişlənib - RƏSMİ AÇIQLAMA...

20.11.2026 / 14:45
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadə Ordubadda seçiciləri ilə növbəti görüşünü keçirib - FOTO

20.11.2026 / 14:44
Aİ və Böyük Britaniya tələbə mübadiləsi barədə razılığa gəldilər, lakin təhsil haqları dayandırıldı

20.11.2026 / 14:32
Əli Əsədov Kobaxidzeyə başsağlığı verdi

20.11.2026 / 14:24
Krım körpüsü Niderland raketləri ilə vurulmuşdu - Niderland və Avstriyanın Kiyevdəki səfirlikləri bombalandı...

20.11.2026 / 14:12
Əməkdar artist Nigar Şabanova icra hakimiyyətini tənqid etdi

20.11.2026 / 14:08
Polşanın Lublin şəhərində hava hücumu xəbərdarlığı edilib

20.11.2026 / 14:01
Milli Xalça Muzeyində “Ortaq irs: Türk xalçası” mövzusunda beynəlxalq simpozium təşkil olunacaq

20.11.2026 / 13:59
AĞDAMIN MƏDƏNİ YADDAŞI: DAŞLARA HƏKK OLUNMUŞ TARİX VƏ YENİDƏN DİRÇƏLƏN İRS

20.11.2026 / 13:59
AMEA-nın strukturunda dəyişiklik edilib

20.11.2026 / 13:55
Le Penin partiyasının qərargahında məlumat sızması ilə əlaqədar axtarış aparılıb

20.11.2026 / 13:50
Çin "üçlüyünün" bəyanatları Avroatlantik məkanı parçaladı...

20.11.2026 / 13:35
Putinin təhdidlərindən saatlar sonra Rusiya ordusu Kiyevə üç ballistik raket atdı - körpülər vuruldu...

20.11.2026 / 13:18
Lukaşenko kənd təsərrüfatı nazirini söydüyünü etiraf etdi - sonra ondan üzr istəyirəm...

20.11.2026 / 13:03
Vyetnam Azərbaycanda səfirlik açır...

20.11.2026 / 12:51
Jurnalistlər üçün müsabiqə elan edildi

20.11.2026 / 12:36
ABŞ-da hakerlər “Visa”, “Mastercard” və “JPMorgan Chase” müştərilərinin məlumatlarını ələ keçirdi…

20.11.2026 / 12:21
Sahibə Qafarova Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşdə iştirak edib

20.11.2026 / 12:14
Uşaqların energetik içkilərə marağı artır – nəzarət gücləndirilə bilər...

20.11.2026 / 12:01
Media və Yayım Şurasının müsabiqələrinin keçirilməsi qaydalarında yenilik edildi

20.11.2026 / 11:50
İspaniya futbolunun dörd nəhəngi İstanbulda üz-üzə gəlir

20.11.2026 / 11:37
Jurnalist müsabiqəsində sosial media aktivliyi də nəzərə alınacaq - YENİ QAYDA...

20.11.2026 / 11:23
Keçmiş təhsil nazirinə yeni vəzifə verildi...

20.11.2026 / 11:09
Dəbilqəsiz elektroskuter sürmək qadağan edilə bilər - Ombudsmandan təklif...

20.11.2026 / 10:54
Bu halda media subyektinə yardım dayandırılacaq...

20.11.2026 / 10:36
Sülhə mane olan sənəd Ermənistanın rəsmi saytlarında açılmır

20.11.2026 / 10:18
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Vyetnam Milli Assambleyasının sədri ilə görüşüb - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 10:03
Tramp İrana yeni hücumla bağlı yeni tarix açıqladı – nələrin baş verəcəyini görəcəyik…

20.11.2026 / 09:47
Abşeron-Xızı Təhsil İdarəsinin müdiri yeni vəzifəyə təyin edildi...

20.11.2026 / 09:30
Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi 2027-ci il üzrə kiçik və böyük qrant müsabiqələrini elan edir

20.11.2026 / 09:20
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnamın Baş naziri ilə görüşü olub - FOTO/YENİLƏNDİ

20.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyev Hanoyda Ho Şi Minin məqbərəsini ziyarət etdi - FOTO

20.11.2026 / 08:21
Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü gündəmdə - yalnız ərazi güzəşti qarşılığında…

20.11.2026 / 08:11
Netanyahunun əsas rəqibi hərəkətə keçdi - Ayzenkot ərəb partiyaları ilə koalisiyaya gedir

20.11.2026 / 08:10
Prezident İlham Əliyev Hanoyda “İnqilab şəhidləri” abidəsini ziyarət edib - FOTO

20.11.2026 / 08:01
Senat Trampın İrana qarşı müharibə səlahiyyətini məhdudlaşdırmaq cəhdini rədd etdi

20.11.2026 / 00:45
Beynəlxalq Məhkəmədən tarixi qərar... Myanma Arakan müsəlmanlarına qarşı rəsmən soyqırımda ittiham olundu – təzminat ödəyəcəklər…

20.11.2026 / 00:11
Qarakənd faciəsindən 35 il ötür...

20.11.2026 / 00:01
Bu gün Ağdam Şəhəri Günüdür - Qarabağın dirçəliş rəmzinə çevrilən Ağdam...

19.11.2026 / 22:53
Azərbaycan tarixinin öyrənilməmiş səhifələri

19.11.2026 / 22:35
Sadiq həmişə müharibənin qələbə ilə bitəcəyini deyirdi…

19.11.2026 / 21:58
Yeni prezident seçkilərinə qədər Əkrəm İmamoğluna “siyasətlə məşğulluq” qadağası qoyuldu...

19.11.2026 / 21:35
“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

19.11.2026 / 21:17
Almaniya Cənubi Qafqazda sülh prosesi ilə bağlı yeni kurs elan etdi...

19.11.2026 / 21:04
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

19.11.2026 / 20:50
Paşinyan Azərbaycan XİN-lə tam razılaşdı...

19.11.2026 / 20:33
Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

19.11.2026 / 20:19
QHT “Süni intellekt dövrünün tələbəsi necə olmalıdır” adlı layihə icra edir...

19.11.2026 / 20:15
Aşqabad bütün istiqamətlərdə diplomatiyanı dəyişir, tək Türk birliyindən başqa - Şok səbəblər...

19.11.2026 / 19:55
Paşinyandan üsyan etdi - 1870-ci illərdən bəri... bizi türklərə düşmən etdilər...

19.11.2026 / 19:35
Sumqayıtda “Psixologiya və Şəxsi İnkişaf” forumu keçirilib - FOTO

19.11.2026 / 19:18
2023-cü ilin 1 yanvarından bu yana 220 manat məbləği dəyişməyib - niyə?

19.11.2026 / 19:02
Ermənistan Alban irsini özününküləşdirərək UNESCO-ya daxil etmək istəyir – TƏXRİBAT

19.11.2026 / 18:56
Tramp Putin və Cinpinlə görüşdə İranın nüvə silahına sahib olmasına imkan verməyəcəyini bəyan etdi...

19.11.2026 / 18:43
Putindən sərt mesajlar - Krım körpüsünə cavab, ərazi məsələsində güzəştsizlik və Qərbə xəbərdarlıq...

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ