Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Almaniyanın Metro Group şirkətinin Rusiyadakı aktivlərini müvəqqəti idarəetməyə verməsi Moskva ilə Qərb biznesi arasındakı münasibətlərdə yeni mərhələnin formalaşdığı barədə müzakirələri gücləndirib. Almaniyada bu qərarın Rusiyada hüquqi və investisiya təhlükəsizliyinin zəiflədiyini göstərdiyi bildirilir. Şərqi Avropa İqtisadi Əlaqələr Komitəsi isə hadisəni Rusiyada fəaliyyətini davam etdirən xarici şirkətlər üçün ciddi xəbərdarlıq kimi qiymətləndirib.
Əslində, Metro Group ilə bağlı qərarı Rusiyanın Qərb şirkətlərinə münasibətdə son illərdə formalaşdırdığı siyasətdən ayrı nəzərdən keçirmək çətindir. Ukrayna müharibəsindən sonra Rusiyada xarici şirkətlərin həm fəaliyyət göstərməsi, həm də ölkədən çıxması üçün qaydalar sərtləşib. Xarici şirkətlərin aktivlərinin müvəqqəti idarəetməyə verilməsi, səhmlərin satışı və geri alınması ilə bağlı məhdudiyyətlər, dividendlərin ölkədən çıxarılmasına maneələr və digər inzibati mexanizmlər xarici biznes üçün siyasi riskləri əhəmiyyətli dərəcədə artırıb.
Metro Group hadisəsini fərqləndirən əsas məqam isə şirkətin Rusiyanı tərk etməyən Qərb bizneslərindən biri olmasıdır. Buna görə də bu qərar yalnız Rusiyadan çıxmaq istəyən şirkətlərə deyil, ölkədə qalaraq fəaliyyətini davam etdirən xarici investorlara da mesaj kimi qəbul edilə bilər. Yəni Rusiya ərazisində fəaliyyət göstərmək şirkətə siyasi və hüquqi risklərdən avtomatik immunitet vermir. Şirkətin Rusiyada qalmaq qərarı onun aktivlərinin gələcəkdə dövlət nəzarətinə keçməyəcəyi barədə təminat anlamına gəlmir.
Moskvanın yanaşmasının digər mühüm tərəfi bunun qarşılıqlı iqtisadi təzyiq mexanizminə çevrilməsidir. Rusiya Qərbin sanksiyalarına və Rusiyanın xarici ölkələrdəki aktivlərinə tətbiq edilən məhdudiyyətlərə cavab olaraq öz ərazisindəki Qərb şirkətlərinin aktivlərindən istifadə imkanlarını genişləndirir. Beləliklə, iqtisadi münasibətlərdə kommersiya məntiqi ilə yanaşı, siyasi qarşıdurma da getdikcə daha böyük rol oynayır. Metro Group məsələsi bu baxımdan ayrıca korporativ hadisədən çox, daha geniş iqtisadi-siyasi prosesin nümunəsidir.
Metro Group üçün əsas risk hüquqi mülkiyyətlə faktiki idarəetmənin bir-birindən ayrılmasıdır. Şirkətin aktivlərinin hüquqi sahibi olaraq qalması belə, həmin aktivlər üzərində əməliyyat nəzarətini itirməsi investor baxımından ciddi məsələdir. Çünki xarici şirkət üçün investisiyanın dəyəri yalnız onun balansda kimə məxsus olması ilə müəyyən edilmir. Aktivdən istifadə etmək, gəliri idarə etmək, dividend götürmək, qərar qəbul etmək və lazım gəldikdə biznesi satmaq imkanları da investisiyanın təhlükəsizliyinin əsas elementləridir.
Almaniya-Rusiya iqtisadi münasibətlərinin hazırkı vəziyyəti də bu prosesin fonunu daha aydın göstərir. İki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi Ukrayna müharibəsindən sonra kəskin azalıb, enerji əlaqələri isə əvvəlki miqyasını faktiki olaraq itirib. Deməli, Metro Group hadisəsi onsuz da ciddi şəkildə zəifləmiş iqtisadi münasibətlərə əlavə siyasi və hüquqi risk komponenti gətirir.
Bunun Avropa şirkətlərinin gələcəkdə Rusiya bazarına qayıtmaq qərarlarına təsiri xüsusilə əhəmiyyətlidir. Gələcəkdə siyasi münasibətlər dəyişsə və sanksiyaların bir hissəsi aradan qalxsa belə, Avropa biznesinin qarşısında yalnız bazara giriş məsələsi dayanmayacaq. Şirkətlər mülkiyyət hüquqlarının qorunması, kapitalın ölkədən çıxarılması, dividendlərin repatriasiyası, məhkəmə təminatları və dövlət müdaxiləsindən qorunma kimi məsələlərə daha ciddi yanaşacaqlar.
Bu baxımdan Metro Group hadisəsi Rusiyanın gələcək investisiya mühiti üçün reputasiya amilinə də çevrilə bilər. Xarici investor üçün əsas məsələ təkcə bazarın böyük olması və ya biznesin gəlir gətirməsi deyil, böhran zamanı həmin biznes üzərində nəzarətin qorunub-qorunmayacağıdır. Əgər siyasi risklər kommersiya qərarlarının üzərinə çıxırsa, şirkətlər potensial gəlirlə yanaşı, mümkün itkiləri də əvvəlcədən qiymətləndirməli olurlar.
Bununla belə, Metro Group qərarının Almaniya-Rusiya iqtisadi münasibətlərinin gələcəkdə bərpasını avtomatik olaraq mümkünsüz etdiyi nəticəsinə gəlmək olmaz. Bunun üçün siyasi münasibətlərin dəyişməsi, sanksiyalarla bağlı razılaşmaların əldə olunması və xarici investorların hüquqlarının qorunmasına dair konkret mexanizmlərin yaradılması lazım gələcək. Lakin belə bir mərhələyə qədər Metro Group hadisəsi Avropa şirkətlərinin Rusiyaya qayıdış qərarlarında nəzərə alacağı yeni risk faktorlarından biri olaraq qalacaq.
Nəticədə, Moskvanın mesajı yalnız Rusiyada fəaliyyət göstərən Qərb şirkətlərinə "siyasi riskləri qəbul edin" xəbərdarlığı ilə məhdudlaşmır. Daha geniş mesaj ondan ibarətdir ki, Rusiya ilə Qərb arasındakı siyasi qarşıdurma iqtisadi müstəvidə də özünü göstərir və xarici biznes artıq bu qarşıdurmadan tam kənarda qala bilmir. Bu isə gələcəkdə Rusiya bazarına qayıtmaq istəyən Avropa şirkətləri üçün ən mühüm suallardan birini ortaya çıxarır: siyasi münasibətlər normallaşsa belə, Rusiyada investisiyaların hüquqi və faktiki təhlükəsizliyinə hansı təminatlar veriləcək?
Akif NƏSİRLİ
