ABŞ Ermənistanın kritik və nadir torpaq minerallarına dair əməkdaşlıq çərçivəsində razılaşmaları praktik mərhələyə keçirir. ABŞ Dövlət Departamentinin enerji təchizatı zəncirləri üzrə nümayəndəsi Pol Hyuper Ermənistana səfər edərək hökumət, özəl sektor və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri ilə mədən sənayesinin imkanlarını və ehtiyaclarını müzakirə edib.
Mayın 26-da ABŞ dövlət katibi Marko Rubio və Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan kritik və nadir torpaq minerallarının tədarükü üzrə anlaşma memorandumu imzalayıblar. Sənəddə bu resursların sənaye və müdafiə sənayesi üçün əhəmiyyəti vurğulanıb. ABŞ tərəfi Ermənistana bu sahədə texniki yardımın mümkün istiqamətlərini də araşdırır. Ermənistanın ABŞ-la nadir və kritik minerallar sahəsində əməkdaşlığı Azərbaycanla sərhəd və ərazi məsələlərinə təsir göstərə bilərmi? Xüsusilə Kəlbəcər, Zəngilan və Qubadlı istiqamətlərində qızıl, mis və digər faydalı qazıntı yataqlarının mövcudluğu nəzərə alınarsa, Ermənistan gələcəkdə bu yataqlar və ya həmin ərazilərin statusu ilə bağlı yeni iddialar irəli sürə bilərmi? Ermənistanın ABŞ-la bu sahədə əməkdaşlığı Azərbaycanın nadir və kritik faydalı qazıntı ehtiyatlarına münasibətdə əlavə geosiyasi və iqtisadi risk yarada bilərmi?
Zeynal Əmrəliyev: “Azərbaycan ərazisi ilə bağlı hansısa yatağın işlənməsi barədə müqavilə yalnız Azərbaycan hökuməti ilə razılaşdırıla bilər”
Politoloq Zeynal Əmrəliyev ABŞ-Ermənistan arasında faydalı qazıntılar və kritik minerallar sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Ermənistan öz beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində yerləşən faydalı qazıntı yataqları ilə bağlı ABŞ və digər dövlətlərlə əməkdaşlıq etmək hüququna malikdir. Lakin bu əməkdaşlığın Azərbaycanın suveren ərazilərinə aid hər hansı yataqlara şamil edilməsi hüquqi baxımdan mümkün deyil.
Ekspertin sözlərinə görə, ABŞ və Ermənistan arasında 2026-cı ilin mayında kritik minerallar və nadir torpaq elementlərinin hasilatı, emalı və təhlükəsiz təchizatı ilə bağlı çərçivə sənədi imzalanıb. Sənəddə geoloji məlumatların mübadiləsi, kəşfiyyat, hasilat, emal və mineral ehtiyatların təchizat zəncirlərinin inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur. Sentyabrın sonunda isə tərəflər bu əməkdaşlığın praktiki mərhələyə keçirilməsi, geoloji məlumatların və mütəxəssis təcrübəsinin mübadiləsi, müasir xəritələndirmə və emal imkanlarının inkişafı məsələlərini müzakirə ediblər.
Zeynal Əmrəliyev hesab edir ki, bu proses Ermənistanın öz ərazisində yerləşən yataqlara aid edilməlidir: “Ermənistan yalnız öz ərazisindəki faydalı qazıntı yataqları ilə bağlı qərar verə bilər. ABŞ-la və ya başqa dövlətlərlə bu istiqamətdə saziş imzalanması Ermənistanın daxili hüquqi və iqtisadi məsələsidir. Amma söhbət Azərbaycanın ərazisindən gedirsə, burada vəziyyət tamamilə fərqlidir. Azərbaycan ərazisində yerləşən hər hansı yatağın kəşfiyyatı, hasilatı və ya istismarı ilə bağlı qərarı yalnız Azərbaycan dövləti verə bilər”.
Politoloq vurğulayıb ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesində dövlətlərin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin qarşılıqlı tanınması əsas prinsiplərdən biri kimi təsbit olunub. 2025-ci ildə paraflanmış sülh sazişinin mətnində tərəflər bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və beynəlxalq sərhədlərinin toxunulmazlığını tanıdıqlarını təsdiqləyiblər.
“Azərbaycan artıq öz suveren ərazilərində tam nəzarəti bərpa edib. Buna görə də vaxtilə Ermənistanın nəzarətində olmuş, lakin beynəlxalq hüquq baxımından Azərbaycanın ərazisi hesab edilən torpaqlardakı təbii sərvətlərə münasibətdə də hüquqi vəziyyət dəyişmir. Bu ərazilərdə hər hansı faydalı qazıntı yatağının işlənməsi ilə bağlı müqavilə imzalanacaqsa, bunun müzakirə ediləcəyi və razılaşdırılacağı tərəf Azərbaycan hökumətidir. İstər ABŞ olsun, istər başqa dövlət, istərsə də özəl şirkət – Azərbaycanın suveren ərazisində fəaliyyət göstərmək üçün Azərbaycan tərəfinin razılığı tələb olunur”, – deyə politoloq bildirib.
Ekspert qeyd edib ki, ABŞ-ın Ermənistanın dağ-mədən sektoruna marağı yeni məsələ deyil və hazırkı əməkdaşlıq Vaşinqtonun kritik minerallar üzrə daha geniş strategiyasının tərkib hissəsi kimi də qiymətləndirilə bilər. ABŞ Ermənistanla bağladığı 2026-cı il çərçivə sənədində kritik mineralların hasilatı və emalı ilə yanaşı, təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsini də prioritet istiqamət kimi müəyyənləşdirib.
“Ermənistanda dağ-mədən sənayesinin müəyyən tarixi bazası var. Sovet dövründən bu sahədə formalaşmış infrastruktur və mütəxəssis potensialı mövcuddur. Ona görə də ABŞ mütəxəssislərinin və şirkətlərinin Ermənistan ərazisindəki layihələrə cəlb olunması mümkündür. Burada söhbət Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində yerləşən yataqlardan gedirsə, bunun hüquqi əsaslarına dair ayrıca mübahisə yaranmır”, – deyə Zeynal Əmrəliyev bildirib.
Onun sözlərinə görə, əsas məsələ Ermənistan ərazisindəki mineral resurslarla Azərbaycanın keçmiş işğal altında olmuş ərazilərindəki resursların bir-birindən hüquqi baxımdan dəqiq fərqləndirilməsidir. Ermənistanın ABŞ-la mineral əməkdaşlığı çərçivəsində geoloji məlumatların mübadiləsi və yeni yataqların araşdırılması aparıla bilər, lakin Azərbaycanın suveren ərazisində yerləşən ehtiyatlarla bağlı hər hansı layihə Azərbaycan dövlətinin razılığı olmadan həyata keçirilə bilməz.
Politoloq hesab edir ki, ABŞ-ın Ermənistanla kritik minerallar sahəsində əməkdaşlığının genişlənməsi regionun təbii ehtiyatlarına beynəlxalq marağın artdığını göstərir. Bu baxımdan Azərbaycan üçün əsas məsələ öz ərazisindəki mineral ehtiyatların geoloji baxımdan sistemli şəkildə araşdırılması, ehtiyatların iqtisadi dəyərinin müəyyənləşdirilməsi və onların istismarında beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıq imkanlarının milli maraqlar və qanunvericilik çərçivəsində qiymətləndirilməsidir.
ABŞ-ın Ermənistanla bağlı strateji əməkdaşlıq sənədində də Ermənistan ərazisində həyata keçiriləcək layihələrin Ermənistanın suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyasına hörmət əsasında reallaşdırılması vurğulanır. Eyni prinsip 2025-ci il Vaşinqton birgə bəyanatında Azərbaycan və Ermənistan arasında kommunikasiyaların açılması kontekstində də qeyd olunub.
Bu baxımdan, ekspertin fikrincə, ABŞ-Ermənistan mineral əməkdaşlığının genişlənməsi Azərbaycanın ərazi və resurs hüquqlarına dair ayrıca mübahisə yaratmır. Əsas hüquqi prinsip ondan ibarətdir ki, Ermənistan öz ərazisindəki yataqlarla bağlı qərar verə bilər, Azərbaycan ərazisindəki təbii sərvətlərə dair isə hər hansı xarici dövlət və ya şirkətin fəaliyyəti yalnız Azərbaycan dövlətinin razılığı ilə mümkün ola bilər.
Dəniz NƏSİRLİ
