Rusiyanın bütün cəhdlərinə baxmayaraq, Ermənistan Avropayönlü siyasətindən əl çəkmir. Elə bu kontekstdə Moskva İrəvana qarşı iqtisadi arsenalında ən ağırçəkili “silahlarından” birini işə salmağa hazırlaşır. Söhbət Ermənistanı, belə demək olarsa, enerji məngənəsində “boğmaq”dan gedir. Rusiyadan benzin və dizel yanacağının ixracında kəskin azalmalar artıq Ermənistanda bu yanacaq növlərinin qiymətində kəskin artıma səbəb olub. Hətta bu gedişlə, Ermənistanın benzin və dizel yanacağı ilə təminat məsələsində kəsirlə üzləşməsi gözlənilir. Buna paralel olaraq, Moskva İrəvanı təbii qaz sınağına çəkməyə hazırlaşır. Kreml təbii qazla problem yaşamaması üçün Ermənistan qarşısında 4 şərt qoyub. Amma Ermənistan bu şərtləri yerinə yetirmək niyyətində olmadığından, iki ölkə arasında təbii qazla bağlı ziddiyyət və qarşıdurma qaçılmaz hesab olunur.
Ermənistanın “Hraparak” qəzeti bu günlərdə Rusiyadakı mənbələrinə istinadən belə bir məlumat yayıb ki, Moskva noyabrın 1-dən etibarən Ermənistana qaz tədarükünü tamamilə dayandırmağı düşünür. Mənbələr iddia edir ki, Rusiyadan Ermənistana qaz nəql edən boru xəttində qeyd olunan tarixdə böyük bir “qəza” və ya digər fors-major hadisəsi baş verə bilər və bundan sonra tədarük bərpa olunmayacaq. Qəzetin məlumatına görə, Moskva Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyana dörd tələb irəli sürüb. Birinci tələb Gümrüdəki Rusiya hərbi bazası ilə bağlıdır və şərt budur ki, İrəvan həmin bazanın çıxarılmasını müzakirə etməkdən imtina etməlidir. İkinci tələb isə, “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu” və “Qazprom” da daxil olmaqla, Rusiyaya məxsus şirkətlərlə bağlıdır: mənbələrə görə, Ermənistan hakimiyyəti onlara qarşı iddialarını geri götürməlidir. Üçüncü tələb odur ki, İrəvandan ya Ermənistanın Avropa İttifaqına daxil olma prosesini başladan qanunu ləğv etmək, ya da bu məsələ ilə bağlı referendum üçün tarix təyin etmək istənilib. “Hraparak”ın yazdığına görə, dördüncü tələb Rusiyapərəst siyasətçilərin cinayət təqibinin dayandırılması ilə bağlıdır. Amma Ermənistan, 102-ci baza istisna olmaqla, digər şərtləri rədd edir. Bu da o deməkdir ki, iki ölkə arasında qaz savaşı qaçılmazdır. İrəvan bundan narahat olmadığını, idxalın şaxələndirilməsi istiqamətində fəal iş apardığını nümayiş etdirməyə çalışır. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Alen Sımonyan qeyd edir: “Ermənistan artıq tək bir boru kəmərindən asılı olmaq niyyətində deyil və şaxələndirmə prosesini davam etdirəcək. Bizim dörd qonşu ölkəmiz var. Əgər beşinci ölkə bizə tranzit yolu ilə qaz tədarük etməyi təklif edərsə, biz bu təklifi nəzərdən keçirəcəyik. Biz Rusiya ilə qazın qiymətinin artırılması ilə bağlı danışıqlar aparmaq istəmirik. İnsanlar qazın qiyməti haqqında danışanda, nədənsə, hamı bunu dollarla təsəvvür edir. Lakin buraya siyasi qiymət də daxildir”. Bundan əvvəl Rusiya prezidenti Vladimir Putin bildirib ki, enerji qiymətlərinin artması Ermənistanın ümumi daxili məhslunun ən azı 14%-nin itirilməsinə səbəb ola bilər. Ermənistanın təsdiqlənmiş təbii qaz ehtiyatı yoxdur. Bu o deməkdir ki, ölkə 100% qaz idxalçısıdır və tamamilə xarici təchizatdan asılıdır. Təbii qaz Ermənistanın enerji balansının 57,5%-ni təşkil edir. Ölkə ildə orta hesabla 2,6-2,7 milyard kubmetr qaz istehlak edir. Ermənistan qazı regional qonşularından - Rusiya və İrandan alır. Ölkənin ümumi qaz idxalının təxminən 84%-i Rusiyanın, 16%-i isə İranın payına düşür. Ermənistanda təbii qazın idxalı, daşınması və paylanması tamamilə Rusiyanın “Qazprom” şirkətinə məxsus olan “Qazprom Armenia” şirkəti tərəfindən həyata keçirilir. “Qazprom Armenia” ölkənin qaz infrastrukturunu idarə edir və son istehlakçılara qaz satır. İrandan gələn qaz kəməri də onun nəzarətindədir. Bu kəmər İranın Təbriz şəhərini Ermənistanın Mehri şəhəri ilə birləşdirir və illik ötürmə gücü 1,1 milyard kubmetrdir. Rusiya bu kəmərlə də qaz idxalında problem yaratmaq iqtidarındadır və digər mənbələrdən idxalın Ermənistan üçün baha və problemli olacağını bildirir. Rusiya Federasiyası Təhlükəsizlik Şurası katibinin müavini Aleksey Şevtsov qeyd edir: “Ermənistan bu gün Rusiya qazını güzəştli şərtlərlə alır, halbuki digər ölkələrdən yanacaq idxalı İrəvana xeyli baha başa gələcək. Sadalanan variantların hər birində qaz Rusiyadan güzəştli şərtlərlə alınan qazdan xeyli baha olacaq. Bununla yanaşı, onun mənbələrinin şaxələndirilməsi əlavə xərclərə və problemlərə səbəb olacaq. Azərbaycandan Ermənistana qaz tədarükünün təşkili isə yeni qaz kəmərinin tikintisini tələb edəcək”.
Ermənistan təbii qazla təminat baxımından alternativlər axtarsa da, bu sahədə də Rusiyadan olan asılılığa tezliklə son qoya bilməyəcək. Amma İrəvan Rusiyanın şərtlərinə də əməl etmək niyyətində deyil. Bu isə Moskvanın, xüsusən qış aylarında Ermənistanı qazsız qoymaq ehtimalını artırır. Ermənistanlı politoloq Alen Gevondyan bildirir: “Ermənistan Rusiya ilə artıq hibrid müharibə vəziyyətindədir. İqtisadiyyatımızı, enerji təminatımızı daha da şaxələndirmək üçün çalışırıq. Bu mümkün olduqda, ümid edirəm ki, Ermənistan hökuməti bu Rusiya zəncirlərini qırmaq üçün özündə cəsarət tapacaq. Və bunlar əsl zəncirlərdir. Geosiyasi amillər də çox vacibdir. Rusiyanın Ermənistana qarşı hibrid müharibədə təsirini artırmaq üçün hansı əlavə təsir vasitələri və resursları olacağını da bu fonda nəzərə almalıyıq”. Rusiyanın müəyyən dairlərində belə fikir də hakimdir ki, Ermənistanın təbii qazla təminatında yaranacaq problemlər bu ölkədə sosial gərginliyə səbəb olacaq. Nəticədə Nikol Paşinyan hakimiyyətinə cəmiiyət tərəfindən təzyiq artacaq. Bu da sonda Paşinyan iqtidarının Rusiyanın orbitinə qayıtmasını şərtləndirəcək. Lakin rəsmi İrəvan tamam fərqli mövqe sərgiləyir və Azərbaycan da daxil olmaqla, alternativ mənbələrdən enerji idxalına xüsusi diqqət yetirir. Bununla belə, erməni politoloq Giorgi Tumasyan bildirir ki, Rusiya Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyinə nail olmaq üçün qışda ölkəyə qaz tədarükünü dayandıra bilər: “Müxalifət vətəndaşların küçələrə çıxıb planlarını həyata keçirə bilmələri üçün pis yaşamalarını istəyir. Qışda qazı kəsmək də daxil olmaqla, hakimiyyət dəyişikliyinə nail olmaq üçün əllərindən gələni edən qüvvələr var”. Tumasyan Ermənistanın növbəti baş naziri olacağını iddia edən rusiyalı oliqarx Samvel Karapetyana da diqqət çəkib: “Karapetyanın illərlə Rusiyada şantajla - reketçiliklə məşğul olduğu və erməni iş adamlarını təhdid etdiyi barədə məlumatlar var. Qoy növbəti baş nazir olmaq arzusunda qalmağa davam etsin. Samvel Karapetyan Serj Sarkisyan və Robert Köçəryanın davamıdır”.
Daha əvvəl Ermənistan Mərkəzi Bankının sədri Martin Qalstyan bildirib ki, Rusiyanın qaz ixrac qiymətlərini artırması nə A, nə də B ssenarisinə uyğun gəlir. O bildirib ki, burada daha çox "apokaliptik bir şey" nəzərdə tutan X ssenarisinin olma ehtimalı var və buna cavab daha güclü olmalıdır.
Tahir TAĞIYEV
